طبیعت امروز Today's Nature
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: حسین بدری پور - یکشنبه ۳٠ مهر ۱۳٩۱

محورهای همایش

گیاهان دارویی (تاریخچه، چالش­های موجود در کشور)
ارائه راهکارهایی، جهت هماهنگ سازی نیازهای صنعت و کشت گیاهان دارویی
بررسی راهبردهای نوین توسعه اقتصادی و صادرات گیاهان دارویی، داروهای گیاهی و مکمل­های غذایی
بررسی فناوری­ و دستاوردهای گیاهان دارویی و مکمل­های غذایی در کشورهای پیشرو
ارائه راهکارهای نوین بسته بندی و تاثیر اشکال جدید داروهای گیاهی برای جذب مخاطبین بیشتر


ادامه مطلب ...
نویسنده: حسین بدری پور - چهارشنبه ۱٩ مهر ۱۳٩۱

تصویر پوشش گیاهی خشک شده آمریکا در اثر خشکسالی را ناسا منتشر کرده است که مربوط به آگوست 2012 می باشد.


ادامه مطلب ...
نویسنده: حسین بدری پور - سه‌شنبه ۱٩ اردیبهشت ۱۳٩۱

به نقل از پایگاه خبررسانی روزنامه ایران:

رئیس اداره منابع طبیعی ورامین از تهدید تاغزارها می‌گوید: تاغ‌های مسروقه ورامین درکوره‌های زغال‌سازی

 امیر گودرزی
شاید بسیاری از ساکنان امروز ورامین ندانند این شهرستان تا همین 30سال پیش با معضل عجیبی روبه رو بود. شن‌های روان همه چیز را می‌پوشاند؛ از زمین‌های کشاورزی گرفته تا ریل‌های قطار و مناطق مسکونی .تنها راهی که جلو این دردسر را گرفت درختچه‌هایی به نام تاغ بود. گیاهانی که امروز به ضرب پتک و به زور اره روانه کوره می‌شوند تا سودجویان از فروش ذغال جیب خود را پر کنند.
دو نیم قرن ورامین با مشکل شن‌های روان درگیر بود .ضیا نصرتی، رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری ورامین به ایران می‌گوید: 30 تا 40 در صد ورامین بیابان است و از سال 1347 حرکت تپه‌های شنی به معضلی برای تردد قطار‌ها تبدیل شد.راه‌آهن مشهد از این منطقه می‌گذرد و شن روی ریل را می‌پوشاند و از حرکت قطار جلوگیری می‌کرد.


ادامه مطلب ...
نویسنده: حسین بدری پور - چهارشنبه ۱٩ بهمن ۱۳٩٠

محورهای همایش
اهداف و روشها در علوم رستنی ها
طرح ریزی مطالعه در علوم رستنی ها
طبقه بندی رویشگاهها
روش برون بلانکه به عنوان آنالیز کلاسیک جوامع گیاهی،
گونه های گیاهی به عنوان شاخص های شرایط محیطی
آنالیز داده های چندمتغیره (آنالیزخوشه ای و رسته بندی)
محورهای همایش
برگزار کنندگان: دانشکده منابع طبیعی دانشگاه گیلان
مهلت ارسال چکیده مقالات:
مهلت ارسال متن کامل مقالات:
تاریخ برگزاری همایش: 29 فروردین تا 1 اردیبشت 91
سایت همایش: www.guilan.ac.ir/nr
تلفن تماس دبیرخانه: 01823236590
آدرس دبیرخانه: گیلان، صومعه سرا، دانشکده منابع طبیعی، صندوق پستی 1144
محل برگزاری: صومعه سرا - دانشکده منابع طبیعی داشگاه گیلان
ایمیل: workshop1391@gmail.com
 
نویسنده: حسین بدری پور - چهارشنبه ۱٢ امرداد ۱۳٩٠

 ناسا یا سازمان فضایی آمریکا برنامه ای تحت عنوان Earth Observatory یا رصد زمین دارد که در خصوص تغییرات پوشش گیاهی، یخچال ها، بلایای طبیعی مانند سیل و زلزله و گرد و غبار فعالیت می کند. 

 شما می توانید به عضویت آن در آمده و از تصاویر ماهواره ای آن استفاده نمائید. این متن ایمیلی است که امروز دریافت کردم با لینک های آن.

The latest from NASA's Earth Observatory (02 August 2011)
------------------------------------------------------------------------

New Features:
http://earthobservatory.nasa.gov/Features/

* 2011 Hurricane Season and NASA Research: An Interview with Scott Braun
  http://earthobservatory.nasa.gov/Features/Interviews/braun_20110801.php?src=eoa-features
    With the 2011 Atlantic hurricane season approaching its peak, a NASA meteorologist explores the key questions in hurricane research.

--------------------

Latest Images:
http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/

* Fires in Eastern Russia
  http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=51539&src=eoa-iotd

* Puyehue-Cord贸n Caulle
  http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=51541&src=eoa-iotd

* Massachusetts Coastline in Sunglint
  http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=51523&src=eoa-iotd

* Burn Scar from Fourmile Canyon Fire
  http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=51510&src=eoa-iotd

* Medvezhiy Glacier Advances
  http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=51498&src=eoa-iotd

* Where on Earth? MISR Mystery Image
  http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=51495&src=eoa-iotd

* Comet Atlantis
  http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=51486&src=eoa-iotd

* Texas Drought Disaster
  http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=51444&src=eoa-iotd

نویسنده: حسین بدری پور - سه‌شنبه ٢۸ تیر ۱۳٩٠

بیشترین سطح خشکیهای کره زمین را مراتع تشکیل می دهند. کارشناسان و متخصصین مختلف برآوردهای متفاوتی از وسعت مراتع جهان ارائه نموده اند که با توجه به منابع و سال محاسبه، این ارقام می توانند قابل توجیه باشند. لازم به ذکر است که در شرایط نیمه خشک و نیمه مرطوب در اثر تغییر پارامترهایی از قبیل شرایط آب و هوایی و اقتصادی، سطح مراتع دچار تغییر می باشند. براساس برآوردهای آقای Heady (1975) سطح اراضی جهان به قرار ذیل می‌باشد:

مراتع 47%، اراضی کشاورزی 10%، جنگلهای تجاری 28% و پوشش یخهای دائمی 15% خشکیها را شامل می شود.

آقای Cook (1983) نیز سطح اراضی جهان را چنین تقسیم بندی نمود: مراتع 43%، اراضی کشاورزی 20%، جنگلها 18%، مناطق مسکونی و صنعتی 4% و پوشش یخهای دائمی 15% سطح خشکیهای زمین.

طبق آمار سازمان خواربار و کشاروزی جهان (FAO) حدوداً بیش از 133/2 میلیارد هکتار مرتع در سطح جهان وجود دارد که با احتساب سطح جنگلهای غیرتولیدی به مساحت 366/1 میلیارد هکتار که مورد تعلیف دامهاست و همچنین دو سوم جنگلهای تجاری (حدود 2 میلیارد هکتار) که معمولاً توسط دام تعلیف می شوند، سطح اراضی که مورد استفاده چرایی دام قرار می گیرد حدود 5/5 میلیارد هکتار خواهد بود.

همانگونه که ارقام ارائه شده برای مراتع متفاوت می‌باشد، تعاریف متفاوت و عدیده ای نیز برای واژه مرتع ارائه شده است که ذیلاً به برخی از آنها اشاره می شود.

 

- انجمن مرتعداران آمریکا (SRM)*(1974)

کلیه اراضی دارای پوشش طبیعی که به نحوی خوراک دام از آن حاصل می شود و تجدید حیات آن به طور طبیعی انجام می پذیرد، را مرتع گویند. آن قسمت از اراضی که برای کمک به تجدید حیات پوشش گیاهی طبیعی به نحوی از انحاء بشر در آن دخالت نموده است و پس از این دخالت همانند مراتع طبیعی مدیریت می شوند نیز مشمول این تعریف می‌باشد.

 

- هدی** (1975)

مراتع را شامل کلیه مناطق با پوشش بوته، گراس (گندمیان)، جنگلهای غیرانبوه می داند. وی همچنین مناطقی که به علت وجود املاح، شن، صخره و سرانجام خشکی محیط، تولید جنگل تجارتی و یا زراعت امکان پذیر نیست را نیز مرتع می داند.

 

- تعریف مرتع در ایران:

مرتع اعم است از مشجر و غیرمشجر

الف- مرتع غیرمشجر: زمینی است اعم از کوه و دامنه یا زمین مسطح که در فصل چرا، دارای پوششی از نباتات علوفه ای خودرو بوده و با توجه به سابقه چرا، عرفاً مرتع شناخته می شود. اراضی که آیش زراعتند، ولو آنکه پوشش نباتات خودرو باشند، مشمول تعریف مرتع نیستند.

ب- مرتع مشجر: اگر مرتع دارای درختان جنگلی خودرو باشد، مرتع مشجر نامیده می شود، مشروط بر آنکه حجم درختان موجود در هر هکتار، در شمال، از حوزه آستارا تا حوزه گلبداغی بیش از پنجاه مترمکعب و در سایر مناطق ایران بیش از بیست متر مکعب نباشد.

 

- وسعت مراتع ایران:

برای وسعت مراتع کشور، ارقام مختلفی ارائه شده است که تا چندی قبل (1383) وسعت 90 میلیون هکتار مورد استناد سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور بود. بر این مبنا مراتع به شرح ذیل تقسیم بندی گردید:

1-  مراتع علفی با وسعت 14 میلیون هکتار با تولید متوسط 290 کیلوگرم علوفه قابل برداشت در هکتار.

2- مراتع بوته زار با وضعیت ضعیف و متوسط به وسعت 60 میلیون هکتار و تولید متوسط 92 کیلوگرم علوفه قابل برداشت در هکتار.

3- مراتع حاشیه کویر (خیلی ضعیف) با وسعت 16 میلیون هکتار و تولید متوسط 25 کیلوگرم علوفه قابل برداشت.

 

مراتع کشور با وسعت 90 میلیون هکتار دارای تولیدی برابر 7/10 میلیون تن علوفه خشک قابل بهره‌برداری مجاز و یا 8/5 میلیون تن T.D.N مجاز می‌باشد.

اگر میزان علوفه مورد نیاز یک واحد دامی را در سال 5/276 کیلوگرم T.D.N در نظر گرفته شود، میزان علوفه تولیدی مراتع جوابگوی نیازهای غذایی حدود 37 میلیون واحد دامی برای مدت 7 ماه خواهد بود.

در سال 1383 دفتر فنی مهندسی سازمان جنگلها، نقشه پوشش گیاهی کشور را منتشر نمود که بر اساس مطالعات انجام شده وسعت مراتع کشور را 1/86 میلیون هکتار اعلام و به شرح ذیل تقسیم بندی نمود:

 

نوع مرتع

وسعت

(میلیون هکتار)

معیار طبقه بندی

متراکم

34/6

مراتع دارای تاج پوشش بیش از 50%

نیمه متراکم

69/20

مراتع دارای تاج پوشش 25% تا 50%

کم تراکم

05/56

مراتع دارای تاج پوشش کمتر از 25%

مراتع استانهای شمالی کشور

3

 

جمع

1/86

 

 - اهمیت مراتع:

مراتع از ابعاد مختلف دارای اهمیت می‌باشند که به اختصار موارد فوق اشاره شده اند:

1-    حفظ خاک و جلوگیری از فرسایش

2-    تنظیم گردش آب در طبیعت

3-    حفظ ذخایر ژنتیک گیاهی و جانوری

4-    ایجاد فضای سبز و تلطیف هوا

5-    تامین علوفه مورد نیاز احشام

6-     تامین بخشی از پروتئین مورد نیاز

7-    تولید محصولات دارویی و صنعتی

8-    اکوتوریسم

9-    تامین غذا و مامن وحوش، پرندگان

 

- ارزش اقتصادی مرتع:

براساس مطالعات انجام شده، ارزش هر هکتار مرتع سالانه 232 دلار می‌باشد که ارزش سالانه هر یک از آن خدمات به ازاء هر هکتار به ترتیب ذیل می‌باشد :

-         تنظیم گاز                           7 دلار

-         تنظیم چرخه آب                   3 دلار

-         جلوگیری از فرسایش            27 دلار

-         تشکیل خاک                        1 دلار

-         مهار آلودگی                         87 دلار

-         گرده افشانی                        25 دلار

-         کنترل بیولوژیک                    23 دلار

-         مواد خام (علوفه)                   57 دلار

-         تفریح و تفرج                         2 دلار

          جمع کل                              232  دلار

در ایران ارزش های زیست محیطی بین 4 تا 8 برابر ارزش علوفه می باشد.

 -        ترسیب کربن:

یکی از ارزشهای زیست محیطی مراتع جذب CO2 است. این گاز که جزو گازهای گلخانه ای است باعث گرم شدن هوا و تغییرات اقلیمی می شود و با توجه به اینکه این گازها عمدتاً توسط کشورهای توسعه یافته در محیط زیست آزاد می شوند. لذا بحثها و مجادلات فراوانی درخصوص کنترل و کاهش گازهای گلخانه ای میان کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه وجود دارد.

 به طورکلی، کربن در سه محل جذب می شود که عبارتند از: اقیانوسها، جو و بیوسفر خاکی (شامل پوشش گیاهی و خاک).

درخصوص جذب کربن جنگلهای حاره بیشترین حجم کربن را جذب می کنند که پس از آن جنگلهای مخروطی، جنگلهای معتدله و ساواناهای حاره در رتبه های بعدی قرار دارند. گراسلندهای غیرمشجر نسبت به مناطق جنگلی کربن کمتری جذب می کنند.

میزان جذب کربن در خاک بیشتر از میزان جذب آن در پوشش گیاهی گراسلند می‌باشد. براساس برآوردهای اعلام شده، میزان کربن موجود در پوشش گیاهی گراسلندها حدود 231 میلیارد تن می‌باشد در حالیکه میزان آن در خاک گراسلندها حدود 579 میلیارد تن برآورد شده است. در مقیاس کلی 34% کل کربن کره خاکی را گراسلندها جذب می کنند در حالیکه جنگلها 39% و اکوسیستم های کشاورزی 17% کربن را جذب می کنند.

 

- پراکنش مراتع:

پروژه تحلیل الگویی اکوسیستم های جهانی (PAGE)* که موسسه منابع جهان (WRI)** آن را هدایت می نماید. واژه گراسلند را این گونه تعریف نموده است: "اکوسیستم های خشکی که عمدتاً پوشیده از پوشش گیاهی علوفه ای و بوته ای بوده و در برابر آتش سوزی، چرا، خشکسالی و سرمازدگی مقاومت نموده اند". این تعریف بسیار گسترده بوده و کلیه مناطق دارای پوشش گیاهی با انبوهی از گیاهان غیرچوبی همراه ساوانا، بیشه زار، بوته زار، توندرا و واژه رایج گراسلندها را مشتمل می شود.

با توجه به وسعت بسیار زیاد مراتع، آنها در کلیه مناطق و اقالیم مشاهده می شوند. بررسیهای انجام شده توسط پروژه PAGE پراکنش مراتع در اقالیم مختلف را چنین ارائه نموده است.

 

اقلیم

شاخص خشکی

درصد از وسعت اراضی جهان

درصد وسعت گراسلندها در هر منطقه اقلیمی

سرد

ــ

6/13%

20%

فراخشک

05/0 <

5/7%

2%

خشک

2/0 < - 05/0

1/12%

19%

نیمه خشک

5/0 <- 2/0

7/17%

28%

خشک نیمه مرطوب

65/0 < - 5/0

9/9%

8%

مرطوب

65/0 >

2/39%

23%

 

همانگونه که مشاهده می شود تقریباً 28% مراتع جهان در مناطق نیمه خشک، 23% مناطق مرطوب، 20% مناطق سرد و 19% در مناطق خشک قرار دارند.

 

- وسعت مراتع در کشورهای مختلف براساس پروژه PAGE:

28 کشور بیش از 000ر500 کیلومتر مربع گراسلند دارند و 11 کشور بیش از 1 میلیون کیلومترمربع گراسلند دارند. کشورهایی که بیش از 1 میلیون کیلومتر مربع گراسلند دارند در 6 منطقه جغرافیایی یافت می شوند:

-         در منطقه صحرای آفریقا: 2 کشور - سودان و آنگولا

-         در آسیا: 3 کشور - چین، قزاقستان و مغولستان

-         در آمریکای جنوبی: 2 کشور - برزیل و آرژانتین

-         در آمریکای شمالی: 2 کشور - ایالات متحده آمریکا و کانادا

-         در اروپا: 1 کشور - فدراسیون روسیه

-         در اقیانوسیه: 1 کشور - استرالیا

پنج کشور عمده ای که بیشترین سطح مراتع را دارند عبارتند از: استرالیا، فدارسیون روسیه، چین، ایالات متحده آمریکا و کانادا که هر یک از آنها بیش از 3 میلیون کیلومتر مربع گراسلند دارند.

کشورهایی با بیشترین وسعت مراتع (کیلومتر مربع)

کشور

منطقه

وسعت کل کشور

وسعت مراتع (کیلومترمربع)

استرالیا

اقیانوسیه

7704716

6576417

روسیه

اروپا

16851600

6256518

چین

آسیا

9336856

3919452

ایالات متحده آمریکا

آمریکای شمالی

9453224

3384086

کانادا

آمریکای شمالی

9908913

3167559

قزاقستان

آسیا

2715317

1670581

برزیل

آمریکای جنوبی

8506267

1528305

آرژانتین

آمریکای جنوبی

2781237

1462884

مغولستان

آسیا

1558853

1307746

سودان

نیمه صحرایی آفریقا

2490706

1292163

آنگولا

نیمه صحرایی آفریقا

1252365

1000087

مکزیک

آمریکای مرکزی و کارائیب

1962065

944751

آفریقای جنوبی

نیمه صحرایی آفریقا

1223084

898712

اتیوپی

نیمه صحرایی آفریقا

1132213

824795

جمهوری دموکراتیک کنگو

نیمه صحرایی آفریقا

2336888

807310

ایران

خاورمیانه و شمال آفریقا

1624255[1]

748429

نیجریه

نیمه صحرایی آفریقا

912351

700158

نامیبیا

نیمه صحرایی آفریقا

825606

665697

تانزانیا

نیمه صحرایی آفریقا

945226

658563

موزامبیک

نیمه صحرایی آفریقا

788938

643632

چاد

نیمه صحرایی آفریقا

1167685

632071

مالی

نیمه صحرایی آفریقا

1256296

567140

جمهوری آفریقای مرکزی

نیمه صحرایی آفریقا

621192

554103

سومالی

نیمه صحرایی آفریقا

639004

553963

هندوستان

آسیا

3090846

535441

زامبیا

نیمه صحرایی آفریقا

754676

526843

بوتسوانا

نیمه صحرایی آفریقا

579948

508920

عربستان صعودی

خاورمیانه و شمال آفریقا

1958974

502935

 منبع: محاسبات PAGE براساس 1993 ESRI، 1998 Olson 1994a & b, GLCCD

 

در 28 کشور جهان، مراتع بیش از 60% وسعت آن کشورها را پوشش می دهد که 5 کشوری که بیشترین درصد اراضی را مراتع تشکیل می دهند عبارتند از: بنین، جمهوری آفریقای مرکزی، بوتسوانا، توگو و سومالی که همگی در ناحیه صحرای آفریقا قرار دارند.

علاوه بر آن، مراتع 25 کشور جهان، حداقل 60% وسعت کشور با بیش از 000ر100 کیلومترمربع را پوشش می دهد که عمدتاً در صحرای آفریقا واقع می باشند (آنگولا، بنین، بوتسوانا، بورکینافاسو، آفریقای مرکزی، ساحل عاج، اتیوپی، غنا، گینه، کنیا، ماداگاسکار، موزامبیک، نیجریه، سنگال، سومالی، آفریقای جنوبی، تانزانیا، زامبیا و زیمباوه) و 4 کشور آن آسیایی می‌باشد که عبارتند از مغولستان، قزاقستان، ترکمنستان و افغانستان و 1 کشور از اقیانوسیه (استرالیا) می‌باشد. 6 کشور حداقل 60% گراسلند دارند و بیش از 1 میلیون کیلومترمربع گراسلند دارند که عبارتند از: استرالیا، مغولستان، قزاقستان، آنگولا، آفریقای جنوبی و اتیوپی.

 

کشورهایی با مراتعی بیش از 60% وسعت کشور

بنین

116689

1/93%

جمهوری آفریقای مرکزی

621192

2/89%

بوتسوانا

579948

2/87%

توگو

57386

2/87%

سومالی

639004

7/86%

استرالیا

7704716

4/85%

بورکینافاسو

273320

7/84%

مغولستان

1558853

9/83%

گینه

246104

5/83%

موزامبیک

788938

6/81%

نامیبیا

825606

6/80%

آنگولا

1252365

9/79%

زیمباوه

393052

8/76%

نیجریه

912351

7/76%

گینه بیسائو

34117

9/73%

سنگال

169699

5/73%

آفریقای جنوبی

1223084

5/73%

لسوتو

30533

5/73%

افغانستان

642146

4/73%

اتیوپی

1132213

9/72%

زامبیا

754676

8/69%

تانزانیا

945226

7/69%

ماداگاسکار

594816

4/69%

کنیا

584453

6/68%

غنا

240055

2/64%

ساحل عاج

322693

3/62%

ترکمنستان

471216

1/62%

قزاقستان

2715317

5/61%

منبع: محاسبات PAGE براساس 1993 ESRI، 1998 Olson 1994a & b, GLCCD

پی نوشت:

Total Digestible Nutrition یا T.D.N عبارتست از مجموع مواد غذایی قابل هضم توسط دام

 

Animal Unit عبارتست از AU یا یک میش به وزن 45kg

 

منابع:

-         اجلالی، روزبه، 1383، جزوه درس اقتصاد مرتع - مرکز آموزش منابع‌طبیعی دکتر جوانشیر - آبان ماه

-         اشرقی، چنگیز، 1374، مراتع کشور، اهمیت و نقش اقتصادی و زیست محیطی آن، سابقه مدیریت و مسائل و مشکلات بهره برداری آز آن، 14 ص

-         شورای منابع‌طبیعی، 1380 ، برنامه ملی تعادل دام و مرتع با نگرشی به منابع علوفه کشور، مرداد ماه

-         پایگاه اطلاع رسانی سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور - www.frw.org.ir

-         مقدم، محمد رضا-1377 - مرتع و مرتعداری- انتشارات دانشگاه تهران

-         Grassland Ecosystems, Pilot Analysis of Global Ecosystems (PAGE), WRI, 2000



* - SRM, Society for Rangeland Management

** Heady

* - Pilot Analysis of Global Ecosystems

** - World Resource Institute

[1]  وسعت کشور ایران 1648195 کیلومترمربع می باشد که PAGE اشتباهاٌ رقم مورد اشاره در متن را به عنوان وسعت کشور ایران ملاک عمل قرار داده است.

نویسنده: حسین بدری پور - دوشنبه ٢٠ تیر ۱۳٩٠

میزان فرسایش خاک در ایران براساس برآورد سازمان خواروبار کشاورزی جهانی تا سال 1358 سالانه حدود 1 میلیارد تن بوده است. امروزه این مقدار از مرز 3 میلیارد تن در سال گذشته است. سالیانه در حدود 400000 هکتار زمین زراعی از دست ما خارج می شود این در حالی است که برای تشکیل خاک حداقل 800 سال وقت لازم است. رسوب گذاری پشت سدها سالانه به رقمی حدود 100 میلیون تن بالغ می گردد. اگر اینگونه پیش برویم سالیانه حدود 7/4 میلیارد تن خاک حاصلخیز را از دست خواهیم داد(جدول شماره 1).

جدول شماره 1- آمار رسوبات برجای مانده ناشی از رسوبات حوزه ای پشت سدها

ارقام: به میلیون

ردیف

نام سد

مدت زمان بهره‌برداری (سال)

رسوبات سالانه (تن)

جمع کل رسوبات تاکنون (تن)

حجم مفید اولیه (مترمکعب)

حجم مفید فعلی (مترمکعب)

1

سفید رود

20

40

800

1650

850

2

زاینده رود

11

7

77

1260

1183

3

وشمگیر

11

3

33

70

37

4

لتیان

14

1

14

85

71

5

کرج (امیرکبیر)

20

7/0

14

195

181

6

دز

19

19

361

2480

2119

7

شهید عباسپور

2

20

40

1500

1060

ماخذ: موسسه بررسی آزمایشگاهی منابع آب وزارت نیرو، سال 1361

 به عنوان نمونه، سد سفیدرود که عمر مفید صد ساله برایش پیش بینی کردند تا 30 سال تقلیل پیدا کرده است. یعنی سالیانه سدی با گنجایش 100 میلیون مترمکعب را از دست می دهیم که خود این مقدار ذخیره آب تامین کننده 10 هزارهکتار زراعت آبی در سال است. آمار نشان می دهد (جدول شماره 1) که حجم ورودی رسوبات وارده به پشت سدهای مخزنی کشور در هر ثانیه 2/3 تن است که به دنبال آن از حجمی که باید 3 مترمکعب آب را ذخیره کند، کاسته خواهد شد. در اینجا لازم است ابتدا نظری به خصوصیات سد سفیدرود داشته باشیم.

1-    تاریخ شروع سال 1336 و تاریخ اتمام سال 1340 با عمر مفید یکصد سال

2-    هزینه سد برابر با 4500 میلیون ریال و هزینه احداث شبکه آبیاری برابر با 3600 میلیون ریال

3-    گنجایش مفید 1200 میلیون مترمکعب

4-    امکان توسعه سطح زیرکشت 110000 هکتار و بهبود سطح زیر کشت تا 130000 هکتار

5-    تولید برق سالانه برابر با 420 میلیون کیلووات

با توجه به یکصد سال عمر مفید پیش بینی شده لازم است این سد تا سال 1440 قابل استفاده بوده، هم از 420 میلیون کیلووات برق تولیدی سالیانه آن و هم از ذخیره آبی آن برای توسعه و بهبود 240000 هکتار سطح زیرکشت در هر سال استفاده گردد.

حال به سرآمدن عمر مفید این سد و مرگ زودرس آن در سن 30 سالگی، یعنی 70 سال محروم شدن از مزایای پیش بینی شده فوق الذکر و همچنین چشم پوشی از چنین سرمایه عظیم ملی، باید توجه داشته باشیم که در سال 1340 که مبلغ 8100 میلیون ریال برای احداث این سد و شبکه های آبیاری زیر آن هزینه شده است، در آن زمان هر سکه طلا تنها 600 ریال قیمت داشته است. بنابراین، هزینه احداث این سد معادل سیزده میلیون و پانصد هزار عدد سکه طلا بوده است. حال شما خود بگوئید که امروزه هر یک سکه طلا در بازار چه قیمتی دارد و قیمت کل این تعداد سکه چقدر است؟ اگر برای سادگی عملیات، قیمت هر سکه را حداقل 400هزارتومان در نظر بگیریم، آنگاه متوجه خواهیم شد که این سرمایه ملی بلا استفاده مانده به ارزش تقریبی 5400 میلیارد تومان می‌باشد.

(چرا سحر شده ایم و چرا این ارقام نجومی ما را تکان نمی دهد، علت را نمی دانم و این خود فاجعه است!)

بررسیهای به عمل آمده حاکی از آن است که ایران از نظر فرسایش خاکی بالاترین مقدار فرسایش در هکتار را در جهان دارا می‌باشد. برآورد فرسایش خاک در سال 1370، 6/1 میلیارد تن بوده، حال با توجه به اینکه خاکهای تلف شده از مزارع حاصلخیز از مراتع و جنگلهای دایر بوده و از خاکهای زرخیز می‌باشد و اگر خاکهای تلف شده مرغوب تر از کودهای حیوانی هم نباشد حداقل هم ارزش و هم قیمت آنان است. به فرض اینکه قیمت هر تن از خاکهای تلف شده فقط مبلغ 150 هزارتومان باشد، قیمت خاک تلف شده سالیانه رقمی در حدود 375000 میلیارد تومان خواهد شد. همچنین بر اساس آمارهای ارائه شده ارتباط خطی بین تعداد سیلهای مهم، فرسایش خاک و از بین رفتن پوشش گیاهی وجود دارد. به طوریکه در جدول شماره (2) میزان فرسایش خاک و تعداد سیلابهای مهم اتفاق افتاده در دهه های مختلف کشور نشان داده شده است. حال آن که میزان بارندگی در این دو دهه تفاوت معنی داری با هم نداشته است، به طوری که خسارت وارده توسط سیل فقط در سال 1365 در 6 استان کشور 102495 میلیون ریال بوده است. به طورکلی می توان گفت که هر چه پوشش گیاهی خاک افزایش یابد میزان رسوب تولیدی و خسارت ناشی از سیل نیز کم خواهد شد، به نحوی که میزان رسوب با میزان پوشش گیاهی نسبت عکس دارد. با توجه به مطالب فوق اگر پوشش گیاهی مراتع کشور وضعیت مناسبی پیدا نماید قادر خواهد بود این خسارتها را به حداقل تقلیل دهد و قابل توجه است که سرمایه گذاری در احیاء و اصلاح مراتع تا چه حدی می تواند بازدارنده خسارت وارده گردد و بازده سرمایه گذاری های انجام شده در این راستا را مطمئن نماید. به نحوی که در جدول شماره 3) رابطه پوشش گیاهی و فرسایش خاک را نشان می دهد.

 جدول شماره 2- میزان فرسایش خاک و تعداد سیلاب های مهم اتفاق افتاده در دهه های مختلف کشور

دهه

 میزان فرسایش خاک *

(میلیارد تن)

تعداد سیلاب ها

(مورد)

30

-

195

40

-

233

50

1

431

60

3/1

906

70

6/1

1937

80

3

-

90

5/4

-

* شدت فرسایش 15-20 هکتار/تن (سال 1991 UNDP)

** ماخذ: معاونت آبخیزداری


جدول شماره 3- رابطه پوشش گیاهی و فرسایش خاک

درصد پوشش گیاهی

وضعیت مرتع

میزان رسوب تولیدی

T/Km2 * year

25-0

ضعیف

1110

50-25

متوسط

100

75-50

خوب

10

100-75

عالی

-

ماخذ: مجموعه مقالات اولین سمینار ملی مرتع و مرتعداری در ایران(بررسی های به عمل آمده در مراتع کوهستانی واقع در ایالت یوتای آمریکا)

 

نقش پوشش گیاهی در ارزش ذخیره سازی و تولید آب:

علیرغم آنکه میانگین بارندگیهای کشور حدود یک سوم میانگین بارندگی جهان است اما از همین مقدار اندک نیز استفاده مطلوبی بعمل نمی آید که با توجه به آخرین آمار ارائه شده توسط وزارت نیرو بیلان آب کشور 400 میلیارد مترمکعب می‌باشد که فقط 140 میلیارد مترمکعب قابل استحصال است و در حال حاضر 95 میلیارد مترمکعب آن استحصال شده که 5/26 درصد آن یعنی 25 میلیارد مترمکعب در سدهای مخزنی ذخیره می شود و مابقی به صورت هرزآب و تبخیر از دسترس خارج می شود. مراتع بزرگ ترین بستر تولید آب در کشور را تشکیل می دهند، پوشش گیاهی مناسب قادر است هرزآب ها را کاهش داده و به جای به حرکت درآوردن سیل ضمن نفوذ آب در لایه های زمین آب زلال را به سدها هدایت نماید و منابع آب زیرزمینی را تقویت نماید. تنها راه ممکن برای استفاده بهینه از منابع آب، احیاء و توسعه پوشش گیاهی است. طبق برآوردهای انجام شده تنها جنگل های شمال سالیانه قادرند تا بیش از 3 میلیارد مترمکعب آب را ذخیره سازند که این حجم آب بیش از سه برابر ظرفیت فعلی سد سفیدرود است.

بنابراین هرگونه عملیات احیایی، وضعیت پوشش گیاهی متوسط تا فقیر به وضعیت متوسط تا خوب در مراتع می تواند از کل میزان بارندگی سالانه بر سطح مراتع و جنگلها حجمی معادل 50 میلیارد مترمکعب را ذخیره نماید. متوسط بارندگی 250 میلیمتر و سطح جنگلها و مراتع کشور حدود 100 میلیون هکتار و میزان نفوذپذیری 20 درصد بارندگی محاسبه شده است که اگر ارزش هر مترمکعب آب براساس محاسبات وزارت نیرو بر مبنای قیمت استحصال و فروش پای سدها حداقل 50 ریال منظور گردد. ارزش اقتصادی ذخیره سالانه آب توسط جنگل ها و مراتع حداقل 250 میلیارد تومان می‌باشد. علاوه بر ارزش مذکور انجام عملیات اصلاحی و احیائی این نفوذپذیری روان آب را از 73 درصد به 14 درصد کاهش می دهد که در حقیقت اثرات تخریبی سیل ها به 59 درصد کاهش و زمان تمرکز به 22 درصد افزایش می یابد.

حسین بدری پور
من بیش از یک دهه سابقه کار در سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور را دارم و در حال حاضر هم در مقطع دکترای منابع طبیعی تحصیل می نمایم. هدف از راه اندازی این وبلاگ اطلاع رسانی در خصوص مباحث روز منابع طبیعی و محیط زیست از قبیل همایش ها، پروژه ها و طرح های مرتبط در سطح ملی و بین المللی می باشد.
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :