طبیعت امروز Today's Nature
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: حسین بدری پور - یکشنبه ۱٤ خرداد ۱۳٩۱

برخی مواقع به قسمت آمار وبلاگ مراجعه می کنم تا ببینم بازدیدکنندگان دنبال چه چیزی گشته اند که به صفحات این وبلاگ رسیده اند. این کار کمک می کند تا نوشتن مطالب را بر اساس اولویت های بازدیدکنندگان تنظیم نمایم. یکی از موضوعات پروژه منارید بود که به این سبب با استفاده از مطالب وبسایت قدیمی منارید، مطالب ذیل را اینجا بارگذاری نمودم.

برای دانستن مشخصات لوگوی منارید هم اینجا را بخوانید.

معرفی منارید

 


جهان امروز شاهد بحران‌های غیرمنتظره و ناخواستة طبیعی از جمله تغییرات آب و هوایی گسترده، تخریب منابع طبیعی، بیابانزایی روز افزون، خشکسالیهای پیاپی و کم آبی، افزایش سطح دریاها، جاری شدن سیل، بروز طوفانهای شدید، ظهور ریزگردها و تغییرات وسیع کاربری اراضی با تأثیر بر عوامل انسانی است که در پی آن منابع انسانی و اقتصادی در معرض تهدید قرار می‌گیرند.

به عبارت دیگر، تبعات بهره برداری بی رویه از منابع طبیعی، به طور گسترده زندگی و معیشت افراد را مستقیم و غیرمستقیم تحت تأثیر قرار می‌دهد. به دنبال آن، جامعه با شرایط پیچیده‌ای برای بازگرداندن روند معیشت خود به حالت عادی مواجه می‌شود و این اوضاع زمانی پیچیده‌تر می‌شود که جامعه دچار مسائل کمتر توسعه یافتگی و فقر باشد. روند روبه‌تزاید معضلات زیست‌محیطی امروز، ادامه زندگی میلیون‌ها انسان در مناطق مختلف جهان از جمله کشور ما، ایران، را با دشواری مواجه خواهد کرد.

با عنایت به معضلات اشاره شده، در اواخر دهة 60 میلادی نگرانی‌های زیست‌محیطی بیش از گذشته خودنمایی کرد و فضای سیاسی بین‌‌المللی را ناچار به تأثیرپذیری هرچند محدود از خود نمود. از این رو، عده‌ای از متفکران و صاحب‌نظران عرصه منابع طبیعی و محیط زیست، همچنین برخی از دولتمردان، برگزاری اولین کنفرانس بین‌المللی محیط زیست را پیشنهاد دادند. این کنفرانس در نهایت در سال 1972 در استکهلم سوئد تحت عنوان " انسان و محیط زیست"برگزار شد. این تاریخ را می‌توان نقطه عطفی در زمینه توجه به معضلات زیست محیطی و وضع قوانین در سطح بین‌الملل قلمداد کرد. پس از برگزاری این کنفرانس تعاملات انسان با طبیعت، بیش از پیش مورد توجه برنامه‌ریزان و قانون‌گزاران قرار گرفت و حقوق بین‌الملل محیط زیست، ‌بویژه معاهدات و توافق‌نامه ها نقش غیرقابل انکاری در تفاهم و تعامل بین ملل و دول برای زیستن و حضور پایدار در سرنوشت مشترک بشر بر کره خاکی ایفا نمود. به این ترتیب، موضوع مدیریت پایدار و اداره موثرتر منابع طبیعی در دستور کار سیاستگزاران و برنامه‌ریزان کشورها قرار گرفت. برای مثال در کنار منافع کشاورزی،‌ نیاز به تامین مواد غذایی و گسترش زمینهای کشاورزی، منافع وجود جنگلها و ضرورت حفاظت از آنها نیز در سطح جهانی مطرح شد.

بیست سال پس از برگزاری کنفرانس ملل متحد درباره انسان و محیط زیست، به علت تغییر آب‌و‌هوا، ایجاد حُفره لایه اُزن،‌ روند فزاینده جنگلزدایی و بیابانزایی، ابعاد گسترده نابودی تنوع زیستی در خشکی، آبها و بر روی بستر دریاها و اقیانوس‌ها، در سال 1992 «کنفرانس ملل متحد در خصوص محیط زیست و توسعه» موسوم به «اجلاس سران زمین»[1] در ریودوژانیرو در برزیل تشکیل گردید.

در حاشیه‌ این کنفرانس، متن «کنوانسیون تنوع زیستی»[2] و متن «کنوانسیون تغییر آب‌و‌هوا»[3] توسط تعداد زیادی از مقامات عالی رتبه کشورها نهایی و امضا گردید. شایان ذکر است جمهوری اسلامی ایران، از پیشگامان عضویت در این معاهدات بین المللی بوده و در میان کشورهای در حال توسعه از اعضای فعال محسوب می شود.

 

لزوم شکل گیری و معرفی پروژه منارید

فرسایش زمین و بیابانزائی از جمله مشکلات زیست‌محیطی است که مورد توجه مذاکره کنندگان در مجامع بین‌المللی به ویژه در اجلاس سران زمین در سال 1992 بوده است. در این زمینه به تدریج مذاکراتی شروع شد که منجر به تدوین کنوانسیون مقابله با بیابانزائی در ژوئن 1994 (1373) شد. مفاد کنوانسیون بیابانزدائی در دسامبر 1996 (آذر ماه 1375) برای کلیه دولت‌های طرف کنوانسیون لازم‌الاجرا گردید و در حال حاضر 193 دولت متعهد به اجرای آن هستند.

جمهوری اسلامی ایران، از سال 1373 بطور فعال یکی از اعضای دبیرخانه این کنوانسیون بوده و از سال 1375 با تصویب مجلس شورای اسلامی رسما به عضویت این کنوانسیون درآمده است و تعهدات ناشی از این عضویت را در راستای پیشگیری و جلوگیری از تخریب سرزمین پذیرفته است. 

موازی با تعیین مرجع ملی مقابله با بیابان زایی و تشکیل کمیته ملی بیابان زدایی ایران در سال 1377، برنامه اقدام ملی بیابانزدایی و کاهش اثرات خشکسالی در جمهوری اسلامی ایران تدوین شد، لیکن این برنامه در اجرا و تحقق اهداف مدون در آن به توفیقات چندانی دست نیافت.

لذا در راستای التزام عملی به کنوانسیون و به منظور اجرایی شدن این برنامه و همچنین جهت شناخت موانع، چالشها و علل عدم موفقیت اجرای برنامه اقدام ملی مقابله با بیابانزدایی، کمیته ملی مربوطه،کارگاههای مشورتی خود ارزیابی ظرفیت ملی را برگزار کرد. در طی این کارگاهها، مشخص شد در مدیریت منابع طبیعی و بهره مندی از خدمات سرزمین، نبود مدیریت یکپارچه، جامع و منسجم مهمترین عامل است.

بر اساس نتایج کارگاههای مذکور، سایر معضلات موثر در عدم اجرایی شدن برنامه اقدام ملی مقابله با بیابان زایی و تحقق مدیریت یکپارچه منابع طبیعی در ایران را می توان به شرح زیر ذکر کرد:

1-     کمبود ظرفیت های علمی و فنی لازم

2-     بخشی نگری حاکم بر نظام برنامه ریزی کشور

3-     مشکلات ساختاری و نهادی (جایگاه تشکیلاتی  کمیته ملی مقابله با بیابان زایی مربوطه)

4-     خلاء ها و موانع قانونی و ساختاری موجود

5-     برخی ملاحظات فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، امنیتی و ...

بنابراین، پس از شناخت مشکلات اجرایی برنامه اقدام ملی مقابله با بیابان زایی، همچنین لزوم تمرین مدیریت جامع و هماهنگ، همکاری های بین بخشی و برنامه ریزی مشارکتی و دوسویه، پروژه بین المللی "تقویت و انسجام سازمانی در راستای مدیریت یکپارچه منابع طبیعی" با مشارکت تسهیلات جهانی محیط زیست[4](GEF)، برنامه عمران ملل متحد در ایران[5](UNDP) و سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور[6](FRWO) به نمایندگی از دولت جمهوری اسلامی ایران شکل گرفت.

این پروژه، بر اساس مصوبه شورای عالی GEF در سال 2008 میلادی (1386 شمسی) در قالب برنامه توسعه ای و همکاری های منطقه ای GEF، در 7 کشور خاورمیانه و شمال آفریقا، با اهداف متفاوت ولی همسو، بطور هم زمان و تحت یک پروژه مادر یا چتر تحت عنوان (MENARID[7]) به اجرا در خواهد آمد.

پروژه منارید در ایران، در چهار حوزه آبخیز مختلف شامل زیست بوم مرتع، جنگل، اراضی آبی و دیم در مناطق خشک، نیمه خشک و خشک نیمه مرطوب در مساحتی حدود 49230 هکتار اجرا می شود. این پروژه، با سیاستها و اولویتهای GEF در 4 زمینه کاری شامل تخریب سرزمین، تنوع زیستی، تغییرات اقلیم و آبهای بین الملل منطبق است. این چهار زمینه کاری در ذیل تشریح می شوند:

1-     تخریب سرزمین : با عنایت به برنامه راهبردی شماره 1 GEF و انطباق اهداف این پروژه با آن، مدیریت پایدار مراتع و کشاورزی در زمینه کاری تخریب سرزمین قرار می گیرد. پروژه MENARID همچنین  بر لحاظ موضوع مقابله با تخریب سرزمین در متن سیاستها و برنامه ها در سطوح ملی و منطقه ای دارد.

2-     آبهای بین الملل : برنامه راهبردی شماره 3 به این موضوع پرداخته و از آنجا که اهداف پروژه با این برنامه سازگار می باشد، بنابراین، با شناسایی عوامل تاثیرگذار و نیازهای گوناگون از منابع آبی، پروژه MENARID الگوهای بهره برداری پایدار از  منابع آب را به منظور برقراری تعادل در بهره‌برداری از منابع آبهای سطحی و زیرزمینی در حوزه‌های آبخیز مرزی معرفی خواهد نمود.

3-     حفاظت از تنوع زیستی: برنامه راهبردی شماره 4 این پروژه در زمینه کاری تنوع زیستی، به محدودیتهای ساختاری و سازمانی و نیز خلاء های قانونی فراروی ارتباط مباحث مربوط به حفاظت از تنوع زیستی و فعالیتهای معیشتی جوامع تحت تاثیر و نیز نظامهای تولیدی می پردازد.

4-     تغییرات آب و هوایی: جهت تخمین میزان ترسیب کربن و پایش و منافع وابسته به آن در اکوسیستمها و معیشتهای مردم، پروژه حمایت کامل خود را در برنامه راهبردی شماره 6 اعمال می نماید. از جمله اقدامات قابل انجام در این بخش می توان به مدیریت و تغییر کاربری اراضی و نیز جنگلکاری اشاره نمود.

 

این پروژه دروس و تجارب ارزشمندی را به منظور توسعه مدیریت یکپارچه منابع طبیعی در مناطق خشک و نیمه خشک فراهم می آورد و نتایج آن، نه تنها برای کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا بلکه برای سایر مناطقی که تحت تاثیر تخریب سرزمین و کاهش خدمات اکوسیستم قرار دارند، قابل تسری است. از ویژگیهای قابل توجه و ابتکاری این پروژه، رویکرد چند منظوره و زمینه های کاری مختلف آن است، بدین ترتیب مجموعه ای از  آموخته ها و تجارب در خصوص مدیریت  اکوسیستمهای پیچیده و تخریب شده در اختیار مناطق می گذارد و الگوهای هماهنگی و هم افزایی زمینه های کاری مختلف را معرفی می کند.

رویکرد راهبردی پروژه شامل مدیریت یکپارچه فعالیتهایی در منابع طبیعی است که به مدیریت چشم اندازهای مختلف منابع طبیعی پایه کشور، از جمله آب، جنگلها و اراضی به منظور توسعه روابط بین بخشی بویژه بین احتیاجات جوامع محلی و محیط زیست طبیعی، می پردازند. چرا که، غالبا فعالیتهای مرتبط در ایران تحت تاثیر بخشی نگری قرار داشته و عدم هماهنگی بین سیاستگزاریها و برنامه ریزیهای سازمانها و وزارتخانه های مرتبط مشهود می باشد. این پروژه، بر هماهنگی میان بخشهای مختلف بخصوص در سطح استانی و محلی تاکید می کند، بدین ترتیب این پروژه قصد دارد نسبت به کاهش موازی کاریهای  بالقوه و نیز اقدامات متعارض در فرایند توسعه روستایی اقدام نماید.

اهداف و دستاوردها

 

 

با عنایت به آنچه بیان شد، هدف نهایی پروژه، توسعه مدیریت یکپارچه منابع طبیعی تجدید شونده و سازگاری با شرایط اقلیمی با توجه به مشارکت کلیه ذینفعان اعم از زنان، مردان، جوانان و کودکان در نظر گرفته شده است، تا از این طریق منافع محیط زیست جهانی را از طریق 4 زمینه کاری تشریح شده GEF تامین نماید، همچنین با حمایت و حفاظت از ظرفیت و توان زیست بومها، کالاها و خدمات مورد نیاز معیشت مردم محلی مهیا گردد. پروژه MENARID جهت تحقق این هدف، خود را ملزم به همکاری، مشارکت و بهرهمندی از تجارب سایر پروژه های بین المللی و منطقه ای کشور کرده است.

هدف اصلی پروژه، رفع خلاء ها و موانع قانونی موجود جهت مدیریت یکپارچه منابع طبیعی از طریق توسعه و تقویت هماهنگی، ظرفیت سازمانی و اشتراک دانش و نیز به نمایش گذاردن شیوه های موفق و پایدار مدیریت آب و اراضی و تعمیم آنها به سطوح بالاتر می باشد. در راستای دستیابی به این هدف، سه مولفه مکمل زیر تعیین شده است:

1-   ارتقا سطح درک و دانش عمومی

2-   ایجاد شرایط مناسب جهت توامند سازی ذینفعان

3-   ارائه رویکردهای مبتنی بر جوامع محلی

دستاوردهای مورد انتظار از مولفه های فوف الذکر، موارد ذیل را شامل می شود:

دستاورد نخست: ارتقاء دانش و درک عمومی در مورد عوامل تغییر کاربری اراضی که به تخریب سرزمین، اکوسیستم و آب منجر شده و در پی آن پیامدهایی نیز بر خدمات اکوسیستمی و معیشت جوامع بومی خواهد داشت؛

دستاورد دوم : توانمندسازی شرایط در خصوص اجرای مدیریت یکپارچه منابع طبیعی و بهره مندی از دانش مترقی بدست آمده از مولفه شماره 1؛

دستاورد سوم: رویکردها و فن آوری های مبتنی بر مشارکت جوامع محلی و سازگار با اقلیم منطقه در راستای مدیریت پایدار آب و اراضی از طریق اقدامات دستاورد دوم؛

منارید رویکردی چند منظوره جهت تضمین پایداری اقدامات صورت گرفته، صرفنظر از ملی یا محلی بودن آنها اتخاذ خواهد نمود. همچنین، این اقدامات تکمیلی و هماهنگ جهت تحقق دستاوردهای مدنظر، در راستای رفع موانع و خلاءهای موجود طراحی خواهند شد.

منافع جهانی، ملی و محلی پروژه

با عنایت به آنچه تا کنون تشریح شد، می توان از پروژه منارید منافع ذیل را در سه سطح جهانی، ملی و محلی انتظار داشت:

1-      منافع جهانی:

  • بهبود ساختار و یکپارچه سازی کارکرد اکوسیستم های مناطق خشک ایران که بواسطه تغییر کاربری اراضی و تخریب سرزمین در معرض تهدید تخریب قرار دارند؛
  • ارائه خدمات بیشتر اکوسیستم، از قبیل ترسیب کربن و کاهش دی اکسید کربن به میزان 660.000 تن در مناطق الگویی؛
  • بهبود وضعیت زیستگاههای گونه های مهم، حفاظت از منابع آب و خاک و همچنین منافع بدست آمده بین مرزی از طریق مدیریت بهینه منابع آب و خاک بویژه در خصوص آبهای سطحی و زیر زمینی حوزه های آبخیز بین مرزی، از قبیل حوزه سیستان – هیرمند؛

 

2-      منافع ملی:

  • کاهش میزان بهره برداری بیش از ظرفیت از جنگلها و مراتع؛
  • افزایش بهره وری کشاورزی که منجر به افزایش امنیت غذایی و کاهش آسیب پذیری خواهد شد؛
  • افزایش مشارکت مردمی و توانمند سازی گروههای آسیب پذیر و حاشیه نشین.

تحقق منافع محیط زیست ملی، منافع مهمی را در راستای توسعه انسانی به همراه خواهد داشت. برخی از این منافع عبارتند از: (1) توقف روند نزولی بهره وری منابع طبیعی کشور و رشد و تعالی آن؛ (2) احیاء پوشش گیاهی و بهبود تنوع زیستگاهی در مراتع، جنگلها و یا اراضی جنگلی تخریب شده ؛ (3) افزایش تنوع زیستی (گونه های گیاهی و حیوانی) در محصولات کشاورزی، احشام و یا منابع جنگلی؛ (4) حفاظت از تنوع فرهنگی ایران به موازات روشهای پایداری که برای بهره برداری از مراتع و جنگلها در مناطق خشک صورت می پذیرد. بنابراین دستاوردهای پروژه، فقر و تنگدستی را کاهش خواهد داد (یکی از اهداف توسعه هزاره). توسعه معیشتهای جایگزین در میان جوامع روستایی و کاهش شدت چرا در عرصه های طبیعی به قراری توسعه پایداری منجر خواهد شد و منافع گروههای اصلی روستایی نظیر کشاورزان، دامداران و جنگل نشینان را به همراه خواهد داشت.

همچنین پروژه منارید در نظر دارد با ایجاد شبکه ای از گروههای بزرگ متشکل از کارشناسان و کارکنان ملی، بسط و گسترش دستاوردهای این پروژه به سایر مناطق کشور تضمین شود.

 

3-      منافع محلی:

  • بهبود معیشت مردم و رفاه اقتصادی از طریق افزایش میزان بهره وری پایدار از اراضی و بهره برداری بهینه از منابع آبی؛
  • کمک به درآمد زایی در مناطق روستایی؛
  • بهبود کیفیت زندگی از طریق افزایش منافع اقتصادی و ارتقا وضعیت سلامت در این مناطق؛
  • حفظ ارزشهای فرهنگی و هنری در مناطق خشک ایران.

روستاهای مشارکت کننده بواسطه اصلاح شرایط موجود، پایدار سازی و افزایش اقدامات حفاظتی و مولد (کالا و خدمات محیط زیستی) در منابع طبیعی (خاک، آب، پوشش گیاهی و حیات وحش) منافع اقتصادی و زیست محیطی کسب خواهند کرد. از روشهای کسب منافع اقتصادی در سطح محلی، پیاده سازی مکانیسمهای مالی پایدار از طریق پرداخت عوارض برای بهره مندی از خدمات محیط زیست [1](PES) خواهد بود.



[1]. Payments for Environmental Services

 

ذینفعان پروژه

ذینفعان پروژه را می توان به چهار گروه، به صورت زیر تقسیم بندی نمود:

1-      جوامع محلی: این گروه بویژه فقیرترین و آسیب پذیرترین آنها ذینفعان بلاواسطه و مستقیم این پروژه محسوب می شوند. چرا که، این گروه نه تنها مسئول بحرانی شدن وضعیت تنوع زیستی و سرمایه های با ارزش محیط زیست هستند، بلکه معیشت آنها به شدت به منابع طبیعی وابسته است.

2-      دولت: در سه سطح محلی، استانی و ملی، از مهمترین ذینفعان به شمار می آید. در سطح ملی، بخشهای دولتی مخصوصاً آنها که مستقیم و یا غیر مستقیم به منابع طبیعی وابسته هستند، بطور قابل ملاحظه ای با پروژه MENARID مرتبطند، این بخشها شامل گردشگری، کشاورزی، صنایع غذایی و صنایع مرتبط می شود.

3-      بخش خصوصی: از دست اندرکاران بالقوه MENARID بشمار می رود. این بخش بخصوص ظرفیت ایجاد فرصتهای جدید در فرایند توسعه و اقتصادی نمودن بسیاری از ایده ها و فعالیتها را دارا است. رویکردهای کاربردی و مقرون به صرفه به طور خاص نیازمند تکامل فن آوری ها و خدمات ویژه می باشند که توسط بخش خصوصی به عنوان فرصتهای تجاری و سرمایه گذاری، توسعه و مورد اصلاح قرار می گیرند. به عنوان مثال، صنعت اکوتوریسم در مقیاس متوسط و کوچک، نیازمند سرمایه گذاری فعال بخش خصوصی می باشد. پروژه MENARID همکاری با بخش خصوصی را در مرحله اولیه توسعه و پیاده سازی پروژه، در مناطقی که اشتغال و حمایت این بخش میتواند انجام پذیرد، هدفگذاری نموده و توسعه می دهد.

4-      جوامع مدنی و سازمانهای مردم نهاد: از دست اندرکاران مهم در ارتقاء سطح آگاهی مردم از مدیریت یکپارچه منابع طبیعی خواهند بود. نقش آنها در مناطق الگویی اجرای پروژه و در فرایند توسعه پایدار و ارتقاء سطح معیشت جوامع محلی و مدیریت اکوسیستم های طبیعی قابل توجه می باشد.

 

 

حسین بدری پور
من بیش از یک دهه سابقه کار در سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور را دارم و در حال حاضر هم در مقطع دکترای منابع طبیعی تحصیل می نمایم. هدف از راه اندازی این وبلاگ اطلاع رسانی در خصوص مباحث روز منابع طبیعی و محیط زیست از قبیل همایش ها، پروژه ها و طرح های مرتبط در سطح ملی و بین المللی می باشد.
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :