طبیعت امروز Today's Nature
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: حسین بدری پور - سه‌شنبه ٢۸ تیر ۱۳٩٠

بیشترین سطح خشکیهای کره زمین را مراتع تشکیل می دهند. کارشناسان و متخصصین مختلف برآوردهای متفاوتی از وسعت مراتع جهان ارائه نموده اند که با توجه به منابع و سال محاسبه، این ارقام می توانند قابل توجیه باشند. لازم به ذکر است که در شرایط نیمه خشک و نیمه مرطوب در اثر تغییر پارامترهایی از قبیل شرایط آب و هوایی و اقتصادی، سطح مراتع دچار تغییر می باشند. براساس برآوردهای آقای Heady (1975) سطح اراضی جهان به قرار ذیل می‌باشد:

مراتع 47%، اراضی کشاورزی 10%، جنگلهای تجاری 28% و پوشش یخهای دائمی 15% خشکیها را شامل می شود.

آقای Cook (1983) نیز سطح اراضی جهان را چنین تقسیم بندی نمود: مراتع 43%، اراضی کشاورزی 20%، جنگلها 18%، مناطق مسکونی و صنعتی 4% و پوشش یخهای دائمی 15% سطح خشکیهای زمین.

طبق آمار سازمان خواربار و کشاروزی جهان (FAO) حدوداً بیش از 133/2 میلیارد هکتار مرتع در سطح جهان وجود دارد که با احتساب سطح جنگلهای غیرتولیدی به مساحت 366/1 میلیارد هکتار که مورد تعلیف دامهاست و همچنین دو سوم جنگلهای تجاری (حدود 2 میلیارد هکتار) که معمولاً توسط دام تعلیف می شوند، سطح اراضی که مورد استفاده چرایی دام قرار می گیرد حدود 5/5 میلیارد هکتار خواهد بود.

همانگونه که ارقام ارائه شده برای مراتع متفاوت می‌باشد، تعاریف متفاوت و عدیده ای نیز برای واژه مرتع ارائه شده است که ذیلاً به برخی از آنها اشاره می شود.

 

- انجمن مرتعداران آمریکا (SRM)*(1974)

کلیه اراضی دارای پوشش طبیعی که به نحوی خوراک دام از آن حاصل می شود و تجدید حیات آن به طور طبیعی انجام می پذیرد، را مرتع گویند. آن قسمت از اراضی که برای کمک به تجدید حیات پوشش گیاهی طبیعی به نحوی از انحاء بشر در آن دخالت نموده است و پس از این دخالت همانند مراتع طبیعی مدیریت می شوند نیز مشمول این تعریف می‌باشد.

 

- هدی** (1975)

مراتع را شامل کلیه مناطق با پوشش بوته، گراس (گندمیان)، جنگلهای غیرانبوه می داند. وی همچنین مناطقی که به علت وجود املاح، شن، صخره و سرانجام خشکی محیط، تولید جنگل تجارتی و یا زراعت امکان پذیر نیست را نیز مرتع می داند.

 

- تعریف مرتع در ایران:

مرتع اعم است از مشجر و غیرمشجر

الف- مرتع غیرمشجر: زمینی است اعم از کوه و دامنه یا زمین مسطح که در فصل چرا، دارای پوششی از نباتات علوفه ای خودرو بوده و با توجه به سابقه چرا، عرفاً مرتع شناخته می شود. اراضی که آیش زراعتند، ولو آنکه پوشش نباتات خودرو باشند، مشمول تعریف مرتع نیستند.

ب- مرتع مشجر: اگر مرتع دارای درختان جنگلی خودرو باشد، مرتع مشجر نامیده می شود، مشروط بر آنکه حجم درختان موجود در هر هکتار، در شمال، از حوزه آستارا تا حوزه گلبداغی بیش از پنجاه مترمکعب و در سایر مناطق ایران بیش از بیست متر مکعب نباشد.

 

- وسعت مراتع ایران:

برای وسعت مراتع کشور، ارقام مختلفی ارائه شده است که تا چندی قبل (1383) وسعت 90 میلیون هکتار مورد استناد سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور بود. بر این مبنا مراتع به شرح ذیل تقسیم بندی گردید:

1-  مراتع علفی با وسعت 14 میلیون هکتار با تولید متوسط 290 کیلوگرم علوفه قابل برداشت در هکتار.

2- مراتع بوته زار با وضعیت ضعیف و متوسط به وسعت 60 میلیون هکتار و تولید متوسط 92 کیلوگرم علوفه قابل برداشت در هکتار.

3- مراتع حاشیه کویر (خیلی ضعیف) با وسعت 16 میلیون هکتار و تولید متوسط 25 کیلوگرم علوفه قابل برداشت.

 

مراتع کشور با وسعت 90 میلیون هکتار دارای تولیدی برابر 7/10 میلیون تن علوفه خشک قابل بهره‌برداری مجاز و یا 8/5 میلیون تن T.D.N مجاز می‌باشد.

اگر میزان علوفه مورد نیاز یک واحد دامی را در سال 5/276 کیلوگرم T.D.N در نظر گرفته شود، میزان علوفه تولیدی مراتع جوابگوی نیازهای غذایی حدود 37 میلیون واحد دامی برای مدت 7 ماه خواهد بود.

در سال 1383 دفتر فنی مهندسی سازمان جنگلها، نقشه پوشش گیاهی کشور را منتشر نمود که بر اساس مطالعات انجام شده وسعت مراتع کشور را 1/86 میلیون هکتار اعلام و به شرح ذیل تقسیم بندی نمود:

 

نوع مرتع

وسعت

(میلیون هکتار)

معیار طبقه بندی

متراکم

34/6

مراتع دارای تاج پوشش بیش از 50%

نیمه متراکم

69/20

مراتع دارای تاج پوشش 25% تا 50%

کم تراکم

05/56

مراتع دارای تاج پوشش کمتر از 25%

مراتع استانهای شمالی کشور

3

 

جمع

1/86

 

 - اهمیت مراتع:

مراتع از ابعاد مختلف دارای اهمیت می‌باشند که به اختصار موارد فوق اشاره شده اند:

1-    حفظ خاک و جلوگیری از فرسایش

2-    تنظیم گردش آب در طبیعت

3-    حفظ ذخایر ژنتیک گیاهی و جانوری

4-    ایجاد فضای سبز و تلطیف هوا

5-    تامین علوفه مورد نیاز احشام

6-     تامین بخشی از پروتئین مورد نیاز

7-    تولید محصولات دارویی و صنعتی

8-    اکوتوریسم

9-    تامین غذا و مامن وحوش، پرندگان

 

- ارزش اقتصادی مرتع:

براساس مطالعات انجام شده، ارزش هر هکتار مرتع سالانه 232 دلار می‌باشد که ارزش سالانه هر یک از آن خدمات به ازاء هر هکتار به ترتیب ذیل می‌باشد :

-         تنظیم گاز                           7 دلار

-         تنظیم چرخه آب                   3 دلار

-         جلوگیری از فرسایش            27 دلار

-         تشکیل خاک                        1 دلار

-         مهار آلودگی                         87 دلار

-         گرده افشانی                        25 دلار

-         کنترل بیولوژیک                    23 دلار

-         مواد خام (علوفه)                   57 دلار

-         تفریح و تفرج                         2 دلار

          جمع کل                              232  دلار

در ایران ارزش های زیست محیطی بین 4 تا 8 برابر ارزش علوفه می باشد.

 -        ترسیب کربن:

یکی از ارزشهای زیست محیطی مراتع جذب CO2 است. این گاز که جزو گازهای گلخانه ای است باعث گرم شدن هوا و تغییرات اقلیمی می شود و با توجه به اینکه این گازها عمدتاً توسط کشورهای توسعه یافته در محیط زیست آزاد می شوند. لذا بحثها و مجادلات فراوانی درخصوص کنترل و کاهش گازهای گلخانه ای میان کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه وجود دارد.

 به طورکلی، کربن در سه محل جذب می شود که عبارتند از: اقیانوسها، جو و بیوسفر خاکی (شامل پوشش گیاهی و خاک).

درخصوص جذب کربن جنگلهای حاره بیشترین حجم کربن را جذب می کنند که پس از آن جنگلهای مخروطی، جنگلهای معتدله و ساواناهای حاره در رتبه های بعدی قرار دارند. گراسلندهای غیرمشجر نسبت به مناطق جنگلی کربن کمتری جذب می کنند.

میزان جذب کربن در خاک بیشتر از میزان جذب آن در پوشش گیاهی گراسلند می‌باشد. براساس برآوردهای اعلام شده، میزان کربن موجود در پوشش گیاهی گراسلندها حدود 231 میلیارد تن می‌باشد در حالیکه میزان آن در خاک گراسلندها حدود 579 میلیارد تن برآورد شده است. در مقیاس کلی 34% کل کربن کره خاکی را گراسلندها جذب می کنند در حالیکه جنگلها 39% و اکوسیستم های کشاورزی 17% کربن را جذب می کنند.

 

- پراکنش مراتع:

پروژه تحلیل الگویی اکوسیستم های جهانی (PAGE)* که موسسه منابع جهان (WRI)** آن را هدایت می نماید. واژه گراسلند را این گونه تعریف نموده است: "اکوسیستم های خشکی که عمدتاً پوشیده از پوشش گیاهی علوفه ای و بوته ای بوده و در برابر آتش سوزی، چرا، خشکسالی و سرمازدگی مقاومت نموده اند". این تعریف بسیار گسترده بوده و کلیه مناطق دارای پوشش گیاهی با انبوهی از گیاهان غیرچوبی همراه ساوانا، بیشه زار، بوته زار، توندرا و واژه رایج گراسلندها را مشتمل می شود.

با توجه به وسعت بسیار زیاد مراتع، آنها در کلیه مناطق و اقالیم مشاهده می شوند. بررسیهای انجام شده توسط پروژه PAGE پراکنش مراتع در اقالیم مختلف را چنین ارائه نموده است.

 

اقلیم

شاخص خشکی

درصد از وسعت اراضی جهان

درصد وسعت گراسلندها در هر منطقه اقلیمی

سرد

ــ

6/13%

20%

فراخشک

05/0 <

5/7%

2%

خشک

2/0 < - 05/0

1/12%

19%

نیمه خشک

5/0 <- 2/0

7/17%

28%

خشک نیمه مرطوب

65/0 < - 5/0

9/9%

8%

مرطوب

65/0 >

2/39%

23%

 

همانگونه که مشاهده می شود تقریباً 28% مراتع جهان در مناطق نیمه خشک، 23% مناطق مرطوب، 20% مناطق سرد و 19% در مناطق خشک قرار دارند.

 

- وسعت مراتع در کشورهای مختلف براساس پروژه PAGE:

28 کشور بیش از 000ر500 کیلومتر مربع گراسلند دارند و 11 کشور بیش از 1 میلیون کیلومترمربع گراسلند دارند. کشورهایی که بیش از 1 میلیون کیلومتر مربع گراسلند دارند در 6 منطقه جغرافیایی یافت می شوند:

-         در منطقه صحرای آفریقا: 2 کشور - سودان و آنگولا

-         در آسیا: 3 کشور - چین، قزاقستان و مغولستان

-         در آمریکای جنوبی: 2 کشور - برزیل و آرژانتین

-         در آمریکای شمالی: 2 کشور - ایالات متحده آمریکا و کانادا

-         در اروپا: 1 کشور - فدراسیون روسیه

-         در اقیانوسیه: 1 کشور - استرالیا

پنج کشور عمده ای که بیشترین سطح مراتع را دارند عبارتند از: استرالیا، فدارسیون روسیه، چین، ایالات متحده آمریکا و کانادا که هر یک از آنها بیش از 3 میلیون کیلومتر مربع گراسلند دارند.

کشورهایی با بیشترین وسعت مراتع (کیلومتر مربع)

کشور

منطقه

وسعت کل کشور

وسعت مراتع (کیلومترمربع)

استرالیا

اقیانوسیه

7704716

6576417

روسیه

اروپا

16851600

6256518

چین

آسیا

9336856

3919452

ایالات متحده آمریکا

آمریکای شمالی

9453224

3384086

کانادا

آمریکای شمالی

9908913

3167559

قزاقستان

آسیا

2715317

1670581

برزیل

آمریکای جنوبی

8506267

1528305

آرژانتین

آمریکای جنوبی

2781237

1462884

مغولستان

آسیا

1558853

1307746

سودان

نیمه صحرایی آفریقا

2490706

1292163

آنگولا

نیمه صحرایی آفریقا

1252365

1000087

مکزیک

آمریکای مرکزی و کارائیب

1962065

944751

آفریقای جنوبی

نیمه صحرایی آفریقا

1223084

898712

اتیوپی

نیمه صحرایی آفریقا

1132213

824795

جمهوری دموکراتیک کنگو

نیمه صحرایی آفریقا

2336888

807310

ایران

خاورمیانه و شمال آفریقا

1624255[1]

748429

نیجریه

نیمه صحرایی آفریقا

912351

700158

نامیبیا

نیمه صحرایی آفریقا

825606

665697

تانزانیا

نیمه صحرایی آفریقا

945226

658563

موزامبیک

نیمه صحرایی آفریقا

788938

643632

چاد

نیمه صحرایی آفریقا

1167685

632071

مالی

نیمه صحرایی آفریقا

1256296

567140

جمهوری آفریقای مرکزی

نیمه صحرایی آفریقا

621192

554103

سومالی

نیمه صحرایی آفریقا

639004

553963

هندوستان

آسیا

3090846

535441

زامبیا

نیمه صحرایی آفریقا

754676

526843

بوتسوانا

نیمه صحرایی آفریقا

579948

508920

عربستان صعودی

خاورمیانه و شمال آفریقا

1958974

502935

 منبع: محاسبات PAGE براساس 1993 ESRI، 1998 Olson 1994a & b, GLCCD

 

در 28 کشور جهان، مراتع بیش از 60% وسعت آن کشورها را پوشش می دهد که 5 کشوری که بیشترین درصد اراضی را مراتع تشکیل می دهند عبارتند از: بنین، جمهوری آفریقای مرکزی، بوتسوانا، توگو و سومالی که همگی در ناحیه صحرای آفریقا قرار دارند.

علاوه بر آن، مراتع 25 کشور جهان، حداقل 60% وسعت کشور با بیش از 000ر100 کیلومترمربع را پوشش می دهد که عمدتاً در صحرای آفریقا واقع می باشند (آنگولا، بنین، بوتسوانا، بورکینافاسو، آفریقای مرکزی، ساحل عاج، اتیوپی، غنا، گینه، کنیا، ماداگاسکار، موزامبیک، نیجریه، سنگال، سومالی، آفریقای جنوبی، تانزانیا، زامبیا و زیمباوه) و 4 کشور آن آسیایی می‌باشد که عبارتند از مغولستان، قزاقستان، ترکمنستان و افغانستان و 1 کشور از اقیانوسیه (استرالیا) می‌باشد. 6 کشور حداقل 60% گراسلند دارند و بیش از 1 میلیون کیلومترمربع گراسلند دارند که عبارتند از: استرالیا، مغولستان، قزاقستان، آنگولا، آفریقای جنوبی و اتیوپی.

 

کشورهایی با مراتعی بیش از 60% وسعت کشور

بنین

116689

1/93%

جمهوری آفریقای مرکزی

621192

2/89%

بوتسوانا

579948

2/87%

توگو

57386

2/87%

سومالی

639004

7/86%

استرالیا

7704716

4/85%

بورکینافاسو

273320

7/84%

مغولستان

1558853

9/83%

گینه

246104

5/83%

موزامبیک

788938

6/81%

نامیبیا

825606

6/80%

آنگولا

1252365

9/79%

زیمباوه

393052

8/76%

نیجریه

912351

7/76%

گینه بیسائو

34117

9/73%

سنگال

169699

5/73%

آفریقای جنوبی

1223084

5/73%

لسوتو

30533

5/73%

افغانستان

642146

4/73%

اتیوپی

1132213

9/72%

زامبیا

754676

8/69%

تانزانیا

945226

7/69%

ماداگاسکار

594816

4/69%

کنیا

584453

6/68%

غنا

240055

2/64%

ساحل عاج

322693

3/62%

ترکمنستان

471216

1/62%

قزاقستان

2715317

5/61%

منبع: محاسبات PAGE براساس 1993 ESRI، 1998 Olson 1994a & b, GLCCD

پی نوشت:

Total Digestible Nutrition یا T.D.N عبارتست از مجموع مواد غذایی قابل هضم توسط دام

 

Animal Unit عبارتست از AU یا یک میش به وزن 45kg

 

منابع:

-         اجلالی، روزبه، 1383، جزوه درس اقتصاد مرتع - مرکز آموزش منابع‌طبیعی دکتر جوانشیر - آبان ماه

-         اشرقی، چنگیز، 1374، مراتع کشور، اهمیت و نقش اقتصادی و زیست محیطی آن، سابقه مدیریت و مسائل و مشکلات بهره برداری آز آن، 14 ص

-         شورای منابع‌طبیعی، 1380 ، برنامه ملی تعادل دام و مرتع با نگرشی به منابع علوفه کشور، مرداد ماه

-         پایگاه اطلاع رسانی سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور - www.frw.org.ir

-         مقدم، محمد رضا-1377 - مرتع و مرتعداری- انتشارات دانشگاه تهران

-         Grassland Ecosystems, Pilot Analysis of Global Ecosystems (PAGE), WRI, 2000



* - SRM, Society for Rangeland Management

** Heady

* - Pilot Analysis of Global Ecosystems

** - World Resource Institute

[1]  وسعت کشور ایران 1648195 کیلومترمربع می باشد که PAGE اشتباهاٌ رقم مورد اشاره در متن را به عنوان وسعت کشور ایران ملاک عمل قرار داده است.

حسین بدری پور
من بیش از یک دهه سابقه کار در سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور را دارم و در حال حاضر هم در مقطع دکترای منابع طبیعی تحصیل می نمایم. هدف از راه اندازی این وبلاگ اطلاع رسانی در خصوص مباحث روز منابع طبیعی و محیط زیست از قبیل همایش ها، پروژه ها و طرح های مرتبط در سطح ملی و بین المللی می باشد.
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :