طبیعت امروز Today's Nature
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: حسین بدری پور - سه‌شنبه ٢٩ شهریور ۱۳٩٠

پیرو اطلاع رسانی یکی از دوستان سری به سایت روزنامه شرق زدم و  مصاحبه پروفسور پرویز کردوانی، پدر علم کویر‌شناسی ایران را مطالعه کردم که در پی می آید:

توریست‌ها بیایند و مرگ دریاچه را ببینند

پروفسور پرویز کردوانی فرزند کویر است و پدر علم کویر‌شناسی ایران، بیراه نیست اگر بگوییم او بهتر از
هر‌کس دیگری در ایران اقلیم کویری و چگونگی و زمان تولد و مرگ یک کویر را می‌شناسد. حالا که بسیاری بر این باور هستند، اگر دریاچه ارومیه خشک شود، جایش را کویری از نمک خواهد گرفت، بهترین کار رفتن به سراغ پروفسور کردوانی و پرسیدن این سوال از او درباره آینده این دریاچه است، آیا دریاچه ارومیه خشک می‌شود؟ اگر خشک شود آیا به کویر بدل خواهد شد؟ کویر شدن این منطقه چه تغییری در اکوسیستم منطقه خواهد داشت؟
در این گفت‌وگو سوالاتی از این دست را با پدر علم کویر‌شناسی ایران مطرح کردم.

به نظر شما آینده دریاچه ارومیه چه خواهد شد، آیا هشدارهایی که برخی مبنی بر خشک شدن دریاچه می‌دهند، صحت دارد؟


دریاچه ارومیه حتما خشک می‌شود، در اکوسیستم یک قانونی وجود دارد به اسم توالی، یعنی اکوسیستم ثابت نمی‌ماند، باید از بین برود، البته دریاچه ارومیه ممکن است خشک نشود اما باید تغییر کند. نمی‌تواند برای همیشه بماند. جنگل‌های شمال و دریای‌خزر هم روزی از بین خواهند رفت. تنگه هرمز زمانی خشک بود، مردم از داخل آن تردد می‌کردند. خلیج‌فارس سه‌بار در 20 هزار سال و 40 هزار سال و 120هزار سال پیش خشک شد و دوباره پر آب شد.
این قانون طبیعت است. این دریاچه همیشه ارزش‌های توریستی و اقتصادی داشت، هنوز هم دارد، توریست‌ها حالا باید بیایند و مرگ این دریاچه و از بین رفتن یک اکوسیستم را ببینند. در واقع مرگ جذابیت‌های توریستی هم برای گردشگران جذاب است. دریاچه ارومیه هم همین‌طور است. الان توریست‌ها باید بیایند مرگش را تماشا کنند.
مرگ دریاچه شبیه مرگ انسان است، مرگ اکوسیستم‌ها هم طبیعی است اما بعضی‌ها زود‌تر و بعضی‌ها دیرتر می‌میرند. علت همه این مرگ‌ها هم انسان است.
انسان هر روز تلاش می‌کند زندگی خود را با نوآوری در علم بهتر و راحت‌تر کند و به همین دلیل هم این اکوسیستم‌ها را تخریب می‌کند.
اگر دریاچه ارومیه خشک شود، چه به روز شهرهای اطراف و اقلیم و اکوسیستم اطراف آن خواهد آمد، چه تغییر عمده و مشخصی در این قسمت از جغرافیای کشور رخ خواهد داد؟
با خشک شدن دریاچه ارومیه شهرها و روستاهای سمت غرب دریاچه مشکلی نخواهند دید اما سمت شرقی دریاچه خیلی آسیب می‌بیند، اگر یک توفان شدید بوزد، اول بناب و بعد عجب شیر به مدت خیلی کوتاهی به نمکزار تبدیل خواهند شد، حتی ممکن است در مدت کمتر از 24 ساعت این اتفاق رخ دهد. بنابراین تمام مردم این منطقه مهاجرت خواهند کرد، در تمام منطقه شرقی دریاچه باد نمک شروع به وزیدن خواهد کرد و نمک روی خاک منطقه خواهد ریخت. دریاچه آرال که خشک شد، در شش ساعت 42 هکتار زمین در نزدیکی آن به نمکزار تبدیل شد، به شکلی که نمک خاک آن از سه درصد هم بیشتر شد.
علاوه بر شهرهای بناب و عجب شیر چه مناطق و شهرهای دیگری از این مساله آسیب خواهند دید؟
بستگی به شدت توفان‌هایی خواهد داشت که می‌وزد اما با توجه به اقلیم منطقه حتی تبریز هم از این موضوع تاثیر خواهد گرفت، در مجموع باید گفت ابتدا شیوه و سبک زندگی مردم، نوع کشاورزی و محصولاتی که می‌کارند، به کلی تغییر خواهد کرد، زندگی مردم عوض می‌شوند و بعد شهرها و روستاها تخلیه می‌شود، یک نمونه قابل ذکر که می‌توان به آن اشاره کرد، روستاهای «اشین» یا «ده علم»، در شمال نایین سمت ریگ جن است، الان اگر آن سمت بروید، روی خانه‌ها ماسه ریخته شده، بعدها هم این منطقه به نمکزار بدل می‌شود یعنی همه‌ جا را نمک می‌گیرد و به کویر تبدیل می‌شود، الان هم البته کویر دارد در زیر مرند کویری هست به اسم «گووم تپه» اما خشک شدن دریاچه کویر این منطقه را بیشتر می‌کند.
علت مرگ این دریاچه واقعا چیست؟ برخی می‌گویند سد‌ها عامل اصلی این مساله است، برخی هم خشکسالی را عامل خشکسالی می‌دانند، به نظر شما علت خشک شدن دریاچه ارومیه چیست؟
این حرف‌ها اشتباه است، علت اصلی کم شدن منابع آبی منطقه، افزایش جمعیت و توسعه بی‌رویه کشاورزی و صنعت بدون در نظر گرفتن منابع آبی است. پیش از این جمعیت اطراف دریاچه کم بود، شهر‌های اطراف هم جمعیت کمی داشت اما حالا کشاورزی و صنعت اطراف این دریاچه را توسعه داده‌اند. جمعیت هم بسیار زیاد شده و همه اینها به آب نیاز دارد. بدون اینکه به این مساله توجه شود که این آب محدود است و تمام می‌شود، حالا هم نتایج آن توسعه غیرکارشناسی شده خودش را نشان داده است و منابع آب در حال تمام شدن است. اتفاقا سدها منابع آبی را زیاد می‌کنند.
اما برخی از کارشناسان محیط زیست این سدسازی‌ها را غیرکارشناسی می‌دانند و آن را مضر به حال طبیعت ایران می‌دانند.
اینهایی که شما می‌گویید، کارشناس محیط‌زیست نیستند، طرفدار یا دوست‌دار محیط‌زیست هستند، اینها اشتباه می‌کنند. سد‌ها آب را زیاد می‌کنند، کم نمی‌کند، الان درتابستان که چند ماه است بارندگی نداشتیم اگر این سدها نبودند، همه ما از تشنگی تلف شده بودیم.
یعنی شما موافق سد‌سازی در ایران هستید و آن را کاری علمی و مثمرثمر می‌دانید؟
بله، کاملا مفید و مناسب است، برای ورامین سد ساختند، بد شد؟ 360 پارچه آبادی دارد، بهار و زمستان آب داشت اما در فصل تابستان بی‌آب بود اما سد ساختند الان همیشه آب دارد. به اعتقاد من هر دره‌ای را باید سد زد که آب راه نیفتد الکی توی بیابان‌ها و باتلاق‌ها و از بین برود، طرفداران محیط‌زیست می‌گویند، بگذارید این آب برود توی باتلاق‌ها و تالاب‌ها، محیط‌زیستی‌ها طرفدار این هستند که سد زده نشود تا آب زاینده‌رود به گاوخونی بریزد. ولی اگر سد زده شد، اذیت می‌کنند، ما آب را لازم داریم، رفت توی تالاب، نمی‌شود آن را کنترل کرد و از آن استفاده کرد، اینها خیلی سطح فکر پایینی دارند. مردم آب ندارند بخورند، باغ‌های مردم آب ندارند. محیط زیست می‌گوید، بگذارید آب برود به باتلاق گاوخونی بریزد. آب نیست مردم دست و صورت خود را بشورند. ما آب را ول کنیم برود که باتلاق زنده شود؟ مثل این است که آب خانه شما کم شود، از دو متر مکعب بشود یک متر، طبیعی است در این صورت شما اولویت‌بندی می‌کنید برای نظافت و خورد و خوراک خود، اگر چیزی باقی ماند، آن‌وقت به باغچه و گلدان‌ها خواهید داد. معنی ندارد شما آب برای شست‌وشوی خود نداشته باشید، بروید باغچه را آب بدهید. خودتان بو بدهید اما باغچه سرسبز و زیبایی داشته باشید، به چه درد می‌خورد این؟ محیط‌زیستی‌ها می‌گویند باغچه باید آب داده شود اما تو خودت را نشوری! باتلاق گاوخونی آب داشته باشد اما کشاورزان آب نداشته باشند.
تبعات زیست‌محیطی از بین رفتن تالاب‌ها و باتلاق‌ها چه می‌شود؟
تبعات زیست‌محیطی چیست؟ شما خودت را تمیز نکنی، آب نداشته باشی که باغچه آب داشته باشد؟ تالاب یا باتلاق آب داشته باشد؟ این حرف‌ها چیست!
اما سد‌سازی در ایران منطبق بر معیارهای علمی نیست، عمر سد در کشور ما به دلیل انجام نشدن آبخیزداری در حوزه‌های بالادست سد باعث شده هم خاک فرسایش داده شود و هم گل‌ ولای آن پشت سد جمع شود و عمر آن را کاهش دهد، الان متوسط فرسایش خاک در ایران از متوسط جهانی بیشتر است با این حال شما باز هم از سد‌سازی دفاع می‌کنید؟
البته من معتقد هستم نه تنها بالادست سد‌ها که تمام ایران باید آبخیزداری شود تا آب‌ها بی‌خود و بی‌استفاده هدر نرود و خاک را هم فرسایش ندهد، سد که می‌سازند، هم باید حتما آبخیزداری شود، البته به اعتقاد من باید در این پروسه سه کار انجام شود. پیش از سد‌سازی باید بالادست سد آبخیزداری شود، سپس سد ساخته شود و همچنین پایین‌دست سد هم شبکه آبیاری ایجاد شود چون اگر نباشد، ناقص است، اگر این کارها نشود، عمر سد کوتاه می‌شود، سدی که باید 80 سال عمر کند، 50 سال عمر می‌کند اما با این حال حتی اگر این کارها هم نباشد، باز هم سد خوب است.
جناب کردوانی شما فرزند کویر هستید و با توجه به کمبود منابع آبی در مناطق کویری و حساسیت این مردم روی آب، به نظر من، شما به دلیل همین پیشینه اینقدر در مورد استفاده از آب و هدر ندادن آن حساسیت به خرج می‌دهید در صورتی‌که به راحتی از کنار بقیه جوانب مساله عبور می‌کنید.
صددرصد همین‌طور است، باید فرزند کویر باشی تا قدر آب را بدانی، ما تابستان آب نداشتیم، آب مثل طلا ارزشمند بود، هیچ‌کس نمی‌توانست قطره‌ای آب را هدر دهد. همه ایران دچار کمبود آب است، ما مجبوریم روی منابع آبی کشورمان حساس باشیم، الان در کردستان، کرمانشاه و بسیاری از استان‌های زاگرسی دیگر که چندین و چند رودخانه بزرگ و پر آب از خاک آنها عبور می‌کند، تنها قسمت اندکی از زمین‌ها آبی است و همه جا به صورت دیم کشت می‌شود. منابع آبی بلااستفاده عبور می‌کند و می‌رود باید از این آب‌ها استفاده شود. باید روی منابع آبی کشور حساس بود.
در صحبت‌هایتان گفتید که انسان‌ها به نسبت تالاب‌ها و باتلاق‌ها و... در اولویت استفاده از منابع آبی هستند، شما که اینقدر نگران سلامتی انسان‌ها هستید، حتما می‌دانید با خشک شدن دریاچه ارومیه جان انسان‌های زیادی به خطر می‌افتد و روال معمولی زندگیشان تغییر می‌کند و آسیب می‌بیند آیا نباید برای جلوگیری از این بحران خطرناک کاری کرد؟
مشکل همین است، کشاورزی و صنعت را بی‌رویه توسعه داده‌اند. هر وزیر، وکیل و استانداری که آمد، کشاورزی و صنعت را توسعه داد. همه اینها هم آب می‌خواهد اما درک این نبود که به اندازه آبی که داشتند، توسعه دهند. حالا توسعه زیاد شده و آب کم آمده است، کاری هم نمی‌شود کرد. مثل زن و شوهری که بر اساس میزان دارایی تصمیم می‌گیرند بچه‌دار شوند دو بچه به دنیا می‌آورند و هزینه تحصیل و زندگی آنها را به شکل درست و منطقی تامین می‌کنند.
اما یک زن و شوهر هم نادانی می‌کنند و 15 فرزند به دنیا می‌آورند، طبیعی است که به نان شب‌شان هم محتاج می‌شوند، یکی عقلش رسید از اول دو تا بچه درست کرد و به خوبی از پس هزینه‌های آنها برآمده، یکی اما عقلش نرسید و به فلاکت افتاد اما حتی در این صورت هم نمی‌توان گفت برای اصلاح وضعیت، چندتا از این فرزندان را از بین ببریم؟ این منطقی است؟ شدنی است؟ الان طرح‌هایی که برای حل بحران ارومیه داده می‌شود، همین‌طور است، باز کردن دریچه سدها یا انتقال آب از ارس به معنای آسیب زدن به مناطق و مردم دیگری است، دریچه سدها باز شود تا 20 درصد آب آنها تخلیه شود به معنای کاهش
20 درصدی کشت و صنعت در این منطقه است، این کاهش به انسان‌های دیگر آسیب می‌زند. در کشورهای توسعه یافته، اول نقشه می‌کشند و شهر و امکانات آن را می‌سنجند و مهیا می‌کنند و بعد جمعیت، صنعت و کشاورزی را بر اساس آن توسعه می‌دهند، بر اساس میزان آبی که دارند، زمین‌های کشاورزی را توسعه می‌دهند.
یک‌بار سطح آب زیرزمینی را اندازه‌گیری کردند، همیشه هم در همان سطح می‌ماند، 50 سال دیگر هم همین است، در کشور ما اما این‌طور نیست سطح آب زمانی سه متر بود آنقدر از آن برداشت شد که عقب رفت، حالا رفته بالای 150 و 200 متر زیر زمین.
 جناب پروفسور شما در رابطه با مناطق
کم آب و کویری تجربیات بسیاری دارید، حالا با این نگاه به نظرتان برای نجات جان دریاچه ارومیه که در حال نابودی است، چه باید کرد؟ راهکار چیست باید دست روی دست بگذاریم و منتظر خشک شدن کامل این دریاچه باشیم، یا راه‌حلی وجود دارد و هنوز امیدی هست؟
در اولین گام باید تصور دریاچه پر آب و قدیمی ارومیه را از سر خارج کنیم، این دریاچه هیچ‌وقت به حالت قبل
بر نخواهد گشت به همین دلیل باید نمک‌های اطراف سواحل آن را برداشت کرد به دو دلیل؛ اول چون‌ که خیلی نمک ارزشمندی است و با برداشت و صادرات آن درآمد زیادی کسب خواهیم کرد، برداشت آن هم خیلی راحت است، در حالی‌که الان برای استحصال نمک با هزینه زیاد کوه‌های نمک تراشیده می‌شود. دوم اینکه اگر این نمک به حال خود رها شود، با یک توفان یا باد همه زمین‌های اطراف را شوره‌زار و کویر نمکی خواهد کرد، ماندن این نمک‌ها خطرناک است. نباید اجازه داد این نمک‌ها بماند. پس از این مرحله باید دنبال یک راهکار همیشگی و هوشمندانه برای تامین آب دریاچه باشیم، راهکار باید همیشگی و کم هزینه باشد و به اقتصاد مملکت هم صدمه نزند، جلو کشاورزی مردم را نگیرد. به همین دلیل نیز من با انتقال آب از رود ارس به طور کامل مخالفم، این کار اشتباه است، چون دشت مغان نابود می‌شود، آب خیلی از شهرهای آذربایجان هم از همین رود تامین می‌شود که کاهش میزان آن برای آنها هم مشکل ایجاد می‌کند. باز کردن سدها هم راهکار مناسبی نیست، دریاچه کمی آب‌دار می‌شود اما کشاورزی نابود می‌شود و مردم به تشنگی خواهند افتاد، کم یا زیاد هم فرقی نمی‌کند، هرچقدر سد‌ها باز شود، همان‌قدر از سطح کشاورزی منطقه کاسته خواهد شد. رییس محیط‌زیست می‌گوید، الان کاری نمی‌کنیم، زمستان که فصل بارش است و آب‌ها زیاد می‌شود، آن‌وقت برای دریاچه آب تامین می‌کنیم، در صورتی‌که این هم اشتباه است، باید باغ‌ها را در زمستان آبیاری کرد، زمین‌هایی که قرار است بهار کاشته شود، باید زمستان آبیاری کرد چون چند حسن دارد، بسیاری از آفات را از بین می برد، برای کشاورزی ارگانیک و طبیعی این خیلی لازم است، اجازه دهیم هر باغ چند روز در زمستان آب داشته باشد، این کار یک مزیت بسیار خوب دیگر دارد اینکه سطح آب زیرزمینی را بالا می‌آورد. با این کار آب در این زمین‌ها ذخیره می‌شود و در نتیجه تابستان آب کمتری نیاز خواهند داشت.
توجه داشته باشید الان سطح آب 18دشت در آذربایجان به عمق 200 متری رسیده است، الان به صرفه نیست این آب را بالا بکشند و با آن گندم بکارند.
باروری ابرها هم که کاملا بی‌فایده است و غیرکارشناسی و نشدنی، می‌گویند به کشاورزها امکانات بدهیم که زمین‌ها را آبیاری قطره‌ای بکنند، این هم‌شدنی نیست؛ اول اینکه هزینه زیادی می‌خواهد و همه این کار را نمی‌کنند، هر کشاورز برای هر هکتار پنج تا شش‌میلیون باید هزینه صرف کند، هر مالک چند کشاورز دارد، مالک این کار را کند، کشاورز قبول هزینه نمی‌کند. دوم هم این است که اگر یک کشاورز آب زیادی آورد، مابقی آب را ول نمی‌کند، بلکه به جای آن سطح کشت خود را افزایش می‌دهد.
با این تفاسیر، پس باید از حل این بحران به صورت کامل مایوس شد، چون راهکارهایی که الان در دست بررسی و اجراست، همین مواردی است که شما آنها را نشدنی و غیرکارشناسی خواندید.
نه، خوشبختانه یک راه دیگر هست، رودخانه زاب کوچک در استان کردستان و جنوب دریاچه چندین شاخه دارد و یک رود بزرگ را می‌سازد که بعد از کارون پرآب‌ترین رود ایران است فعلا نمی‌شود از آن استفاده کرد، چون ته دره است، اما می‌توان این آب را از یکی از سرشاخه‌های آن به سمت دریاچه کشید. یکی از سرشاخه‌های این رود گرژال نام دارد که از یک تنگه بسیار عمیق و سخت‌گذر عبور می‌کند، می‌توان این آب را از سر شاخه برگرداند و از مسیر دشت مهاباد به سمت دریاچه کشید، آنقدر آب آن هم زیاد است که می‌توان با آن دشت‌ها را هم برای کشاورزی توسعه داد. این آب همیشه هست و هیچ مزاحمت و معارضی هم ندارد و بدون استفاده از خاک ایران خارج شده و به عراق می‌ریزد. زاب کوچک آب بسیار زیادی هم دارد و برای انتقال آن هم فقط می‌توان تونل زد. این کار هم که برای متخصصان کشور ما هیچ کاری ندارد. با توجه به اینکه بر اساس قوانین بین‌المللی تا پایان سال 2012 دیگر اجازه احداث سد نخواهیم داشت، باید هر چه زودتر این کار را شروع کنیم، البته ما نمی‌خواهیم سد بسازیم، بلکه قرار است سرشاخه آن را تغییر مسیر بدهیم به سمت دریاچه. نباید لجوج بود، اگر از ارس آب گرفته شود، مردم آن منطقه طغیان می‌کنند. رودخانه زاب کوچک آخرین و تنها شانس نجات دریاچه ارومیه است.

اما جناب دکتر کردوانی آب پاکی را روی دست طرفداران محیط زیست و دریاچه ارومیه ریختند و به هیچ روی احتمالی برای احیا’ و احتمالاَ بازگشت به حالت اولیه ندادند. طرفداران محیط زیست هم می دانند که امکان احیا وجود ندارد چون بر پایه آمارهای خود وزارت نیرو دریاچه در حالت نرمال 32 میلیارد متر مکعب آب داشته اما در حال حاضر این رقم به 17 میلیارد مترمکعب کاهش یافته که چیزی نزدیک به 6 میلیارد متر مکعب کمتر از آستانه اکولوژیک می باشد. میزان آب موجود در سدهای بالادست دریاچه هم کمتر از 1 میلیارد متر مکعب است به فرض که کل آب دریاچه سدهای فوق هم رهاسازی شود باز دریاچه جانی نخواهد گرفت.

اما انتقال آب از ارس هم موضوعی است که نقل محافل است خاصه در محافل سیاسی.  اولاَ آب ارس از چنان حجم قابل توجهی برخوردار نیست و مازاد بر نیاز مردم منطقه مغان هم نیست که انتقال آن به دریاچه ارومیه  منطقی باشد در ثانی مباحث بین المللی را در پی خواهد داشت که دوستان قطعاَ بهتر از من به این موضوع واقفند. در خصوص رودخانه های فعلاً در جریان در استان های همجوار هم که دعوایی بر پاست که نگو و نپرس. خلاصه آقای دکتر کردوانی امید از احیا دریاچه شسته و از الان سر مزاری که مرده ندارد گریه می کنند و به طرفداران محیط زیست هم توصیه می کنند که بروید دنبال کار و بار خودتان.

جناب دکتر کردوانی از تاریخ و ادوار گذشته خشک بودن و بعضاً زیر آب بودن برخی مناطق سخن به میان آوردند و استدلال کردند که خشک شدن دریاچه ارومیه هم امری باید طبیعی باشد کاش ایشان در خصوص احتمال خشک شدن دریاچه وان که در نزدیکی دریاچه ارومیه قرار دارد و خدا را شکر از وضعیت مناسبی برخوردار است هم اظهار نظر می کردند تا به همسایه ترکمان خبر دهیم. وی در جایی دیگر هم از رشد جمعیت و توسعه نابخردانه شهرها سخن به میان آوردند. در ادامه هم فرمودند که با دریاچه کاری نداشته باشید بگذارید خشک شود و نمک آن را استخراج و به بازار عرضه کنید ظاهراً قیمت خوبی دارد!! "دست به ترکیب نزنید" از نکات کلیدی سخنرانی های استاد کردوانی است که در خصوص بیابان ها همواره به زبان می آورند که در خصوص دریاچه ارومیه هم از آن عبارت معروف خود استفاده می نمایند.

علی ایحال، امیدوارم در جلسه ای که با موضوع دریاچه ارومیه بناست مهرماه در استانداری آدربایجان شرقی برگزار شود کلیه افراد صاحب نظر از بخش های مختلف حضور یابند و به یک جمع بندی و اجماع رسند. حقیقت این است که مردم و ساکنین شهرهای مجاور دریاچه به این مباحث و الفاظ پرانی ها کاری ندارند و چشم امید به احیاء دریاچه دارند.

حسین بدری پور
من بیش از یک دهه سابقه کار در سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور را دارم و در حال حاضر هم در مقطع دکترای منابع طبیعی تحصیل می نمایم. هدف از راه اندازی این وبلاگ اطلاع رسانی در خصوص مباحث روز منابع طبیعی و محیط زیست از قبیل همایش ها، پروژه ها و طرح های مرتبط در سطح ملی و بین المللی می باشد.
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :