طبیعت امروز Today's Nature
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: حسین بدری پور - سه‌شنبه ٢۱ امرداد ۱۳٩۳


مطالب ذیل برگرفته از سایت سازمان حفاظت محیط زیست است. اگر چشم را بر واقعیت ببندید و آن را بخوانید، از کامل دیدن همه سخن به میان می رانید اما در واقعیت دریغ از تحقق بخش کوچکی از این نوشتارها و تفاهم نامه ها. امروز این دریاچه به حدی آلوده است که:

 نباید حتی برای یک آب تنی هم وارد آن شد.

ماهی های آن هم غیر قابل مصرف هستند.

تنوع زیستی آن هم روبه نابودی است.

حال پشت سر هم برویم و برای خودمان کنوانسیون و تفاهم نامه و هزار کاغذ دیگر امضا’ کنیم. حال خزر نزار است آن را دریابیم....

کنوانسیون تهران
دریای خزر با وسعت 436،000 کیلومتر مربع بزرگترین دریاچه جهان است و طول پیرامون آن به 7000 کیلومتر می‌رسد. این دریاچه از نظر تنوع زیستی بسیار غنی بوده و حدود 400 گونه آبزی، بومی آن هستند که ماهیان خاویاری از مهم ترین آنها می باشند. حدود 70 درصد کل میزان صید جهانی این ماهی در دریای خزر انجام می‌گیرد. علاوه بر منابع زنده، این دریا پس از خلیج فارس و سیبری، به لحاظ ذخایر نفت و گاز موجود در ساحل و زیربستر در مقام سوم قرار دارد. خزر برای حدود 11 میلیون سکنه حاشیه خود، هزاران فرصت شغلی ایجاد کرده است و منبع اصلی درآمد محسوب می شود.

در شمال کشور، دریای خزر با طول حدود 900 کیلومتر خط ساحلی از سواحل جنوبی خزر از آستارا تا بندرترکمن با تنوع زیستی و حضور گونه های ارزشمندی چون ماهیان خاویاری و فک دریای خزر به عنوان گونه های بومی و حفاظت و حمایت شده ملی و بین المللی قرار دارد. وجود مصب ها و تالاب های متعدد و سایر زیستگاه های ساحلی - دریایی در طول خط ساحلی دریای خزر به عنوان مناطق حساس و زیستگاه های
ارزشمند آبزیان و وجود مناطق حساس و تحت حفاظت در حاشیه دریای خزر مانند پارک ملی بوجاق، تالاب انزلی و پناهگاه حیات وحش لوندویل در استان گیلان؛ اثر طبیعی ملی خشکه داران، پناهگاه حیات وحش میانکاله، فریدونکنار و خلیج گرگان در استان مازندران و تالاب گمیشان در استان گلستان از مهمترین نقاط قوت در دریای خزر برای کشور می باشد.
در کنار نقاط قوت و فرصت ها مهمترین چالش ها و مشکلات سواحل جنوبی دریای خزر (تهدیدات و نقاط ضعف) عبارتند از افزایش جمعیت در سکونتگاه های نوار ساحلی خزر که منجر به افزایش برداشت از منابع و ذخایر خشکی و دریایی و تخریب آنها می شود، افزایش میزان استفاده در قالب فعالیت های گردشگری ساحلی بدون توجه به توان سرزمین (Land Capability) و ظرفیت برد (Carrying Capacity) و اثرات محیط زیستی (EIA) ، شکار و صید غیرمجاز پرندگان و آبزیان. به عنوان مثال صید بیش از حد ماهیان خاویاری که موجب کاهش ذخایر این گونه ها شده است، برداشت بی رویه شن و ماسه از ساحل دریا و رودخانه ها که موجب افزایش میزان فرسایش ساحلی شده است،
متاسفانه در حاشیه سواحل دریای خزر شاهد تغییر کاربری زمینها در ناحیه ساحلی و تبدیل باغ ها و زمین های کشاورزی به مجتمع های مسکونی، عدم وجود مدیریت یکپارچه نواحی ساحلی دریای خزر، تصرف ناحیه ساحلی توسط مالکان خصوصی و ارگان ها و نهاد های حاکمیتی. این امر منجر به کاهش منطقه ساحلی مورد استفاده عمومی می شود و موجب می شود بخش کوچکی از ساحل توسط تعداد زیادی از گردشگران مورد استفاده قرار گیرد که خود منجر به تخریب منابع ساحلی می شود، می باشیم.
نگرانی کشورهای ساحلی از وضعیت رو به تخریب محیط زیست این محدوده آبی، افزایش روزافزون فعالیت های اکتشاف و استخراج نفت و گاز و صنایع وابسته به آن، کاهش روزافزون منابع آبزی بویژه ماهیان خاویاری که گونه های در حال انقراض به شمار می روند و در نتیجه کاهش خاویار بعنوان یکی از منابع ارز خارجی، کاهش تنوع زیستی و تخریب زیستگاه ها و ورود گونه های غیربومی مهاجم از جمله عواملی بودند که ضرورت استفاده از یک اهرم قانونی در قالب یک کنوانسیون منطقه ای را برای حفاظت از محیط زیست دریای خزر بیش از پیش نمایانگر نمودند.
از سال 1991 و پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به دلیل وضعیت بحرانی این دریا، بر اساس تمایل پنج کشور حاشیه آن (آذربایجان، ایران، قزاقستان،‌ روسیه و ترکمنستان)، برنامه محیط زیست دریای خزر با هدف همکاری در زمینه حفاظت از این دریا تدوین گردید. در پی این رویکرد در سال 1995 همه کشورهای ساحلی برای جلوگیری از تخریب بیشتر محیط زیست دریای خزر و نجات آن، در مورد اجرای برنامه ای بدین منظور تحت عنوان برنامه محیط زیست دریای خزر (CEP) به توافق رسیدند. هدف اصلی این برنامه، اعمال مدیریت زیست محیطی در دریای خزر و پیرامون آن و هدایت منطقه با توسل به راهبردهای توسعه پایدار به نحوی که منافع درازمدت و سلامت جوامع بشری تضمین گردد و اصالت طبیعی محیط و پایداری منافع منطقه برای نسل حاضر و نسل های آینده محفوظ گردد، بوده است.
به طور کلی از ابتدای شکل گیری برنامه محیط زیست دریای خزر، یکی از اهداف عمده این برنامه تشویق کشورهای ساحلی به ایجاد یک کنوانسیون زیست محیطی بوده است. بدین لحاظ تهیه متن سند این کنوانسیون در دستور کار کشورهای منطقه قرار گرفت و در این رابطه جلساتی برگزار گردید. ثمره تلاش هایی که از سال 1375 با برگزاری اجلاس منطقه ای در ژنو شروع و تا آبانماه سال 1382 تداوم پیدا کرد، تدوین یک چارچوب حقوقی زیست محیطی به منظور ایجاد تعهدات برای کشورهای ساحلی بوده که این سند تحت عنوان «کنوانسیون حفاظت از محیط زیست دریایی دریای خزر» در 13 آبانماه سال 1382 (چهارم نوامبر 2003) به امضاء وزرای محیط زیست و نمایندگان تام الاختیار کشورهای ساحلی دریای خزر در تهران رسید و عنوان «کنوانسیون تهران» را نیز کسب کرد. این کنوانسیون نهایتا در تاریخ 21 مردادماه 1385 لازم الاجرا گردید و از آن به بعد این روز بعنوان "روز دریای خزر" نامیده شد و به همین مناسبت هر ساله مراسم بزرگداشت این روز در کشورهای عضو این کنوانسیون برگزار می گردد.
اهداف کنوانسیون

بر اساس این کنوانسیون کشورهای ساحلی منطقه برای حفظ محیط زیست دریای خزر در زمینه جلوگیری، کاهش و کنترل آلودگی، جلوگیری از ورود، کنترل و از بین بردن گونه های مهاجم، موارد اضطراری زیست محیطی، حفاظت و نگهداری و احیای منابع زنده دریایی، مدیریت مناطق ساحلی، نوسانات سطح آب دریای خزر، ارزیابی زیست محیطی، پایش، تحقیق و توسعه، تبادل و دسترسی به اطلاعات و سایر موارد همکاری خواهند نمود. بدین ترتیب با داشتن چارچوب حقوقی مورد قبول کشورهای حاشیه خزر و سازمان های بین المللی، امکان اجرای ضوابط و مقررارت پیش بینی شده میسر خواهد بود.
اعضا کنوانسیون تهران

کشورهای عضو این کنوانسیون، ‌5 کشور ساحلی دریای خزر یعنی جمهوری آذربایجان،‌ جمهوری اسلامی ایران،‌ جمهوری قزاقستان، فدراتیو روسیه و ترکمنستان می باشند.
تعیین محل دائمی دبیرخانه کنوانسیون

از زمان امضا کنوانسیون تا کنون مسئولیت دبیرخانه موقت این کنوانسیون بعهده برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) می باشد که در ژنو مستقر است. با توجه به تصمیمات اتخاذ شده در جلسات کشورهای عضو کنوانسیون تهران، دبیرخانه دائم این کنوانسیون می بایست به زودی در منطقه و در یکی از کشورهای عضو کنوانسیون و یا بصورت چرخشی ایجاد گردد.
پروتکلهای الحاقی به کنوانسیون تهران

طی سالیان گذشته زیرمجموعه کنوانسیون تهران 4 پروتکل ذیل توسط دبیرخانه موقت کنوانسیون، برنامه محیط زیست سازمان ملل و کشورهای عضو کنوانسیون تهیه و طی جلسات متعدد کارشناسی مورد بررسی و بازبینی قرار گرفته است. با عنایت به این مهم که جمهوری اسلامی ایران با دارا بودن شرایط خاص جغرافیایی، بیشترین زیان را به دلیل عدم ملاحظات زیست محیطی کشورهای ساحلی متحمل می شود و تنها می تواند از طریق اعمال فشارهای قانونی و حقوقی به بهره‌گیران از این دریا از منافع خود دفاع نماید، همواره با نظر مثبت جهت نهایی شدن پروتکل های مذکور در کلیه جلسات کارشناسی منطقه ای این پروتکل ها با ترکیب هیاتی متشکل از نمایندگان سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت امور خارجه،‌ سازمان شیلات ایران و سازمان بنادر و دریانوردی شرکت فعال داشته است.
پروتکل آمادگی، واکنش و همکاری منطقه‌ای در مبارزه با سوانح آلودگی نفتی

موقعیت استراتژیک دریای خزر بین اروپا و جنوب شرقی آسیا، این دریا را شاهراه اصلی برای حمل و نقل کالا میان اروپا و کشورهای ساحلی خزر، ترکیه، خاورمیانه و آسیای شرقی نموده است. اما از آنجائیکه خزر محصور در خشکی است، ظرفیت تحمل آن نیز نسبت به دریاهای دیگر محدودتر است.
با عنایت به این مهم که جمهوری اسلامی ایران با دارا بودن شرایط خاص جغرافیایی، بیشترین زیان را به دلیل عدم ملاحظات زیست محیطی کشورهای ساحلی دریای خزر متحمل می شود و تنها می تواند از طریق اعمال فشارهای قانونی و حقوقی به بهره‌گیران از این دریا از منافع خود دفاع نماید، همواره با نظر مثبت جهت نهایی شدن پروتکل‌های الحاقی به کنوانسیون تهران تلاش نموده است.
در این بین از مهمترین پروتکل های الحاقی به کنوانسیون تهران، پروتکل "آمادگی، واکنش و همکاری منطقه‌ای در مبارزه با سوانح آلودگی نفتی" است. این پروتکل به نحوه مقابله با آلودگی های نفتی که در اثر سوانح دریایی ممکن است در دریای خزر روی دهند می‌پردازد که بر اساس آن، متعاهدین باید تمامی تدابیر مناسب جهت آمادگی و مقابله با سوانح آلودگی نفتی ، ایجاد سیستم ملی مقابله با آلودگی نفتی توسط دولتهای عضو و تهیه دستورالعمل هایی برای جوانب کاربردی، عملیاتی و فنی ایجاد نمایند. این پروتکل پس از سال ها بحث و بررسی توسط کارشناسان کشورهای عضو کنوانسیون تهران، سرانجام در سومین نشست کشورهای عضو کنوانسیون در قزاقستان به امضای مسئولین محیط زیست کشورهای حاشیه دریای خزر رسید و تحت عنوان پروتکل آکتائو (محل امضای پروتکل در قزاقستان) نام گرفت.
بر اساس ماده 8 این پروتکل، هر طرف متعاهد در راستای نظام های ملی آمادگی و واکنش نسبت به نشت نفت، متعهد می‌شود که در صورت بروز نشت نفت اقدام هایی از جمله؛ ارزیابی های ضروری درخصوص ماهیت، گستره و پیامدهای احتمالی سانحه آلودگی نفتی یا حسب مورد، نوع و مقدار تقریبی نفت و جهت و سرعت گسترش نشست نفت، هر اقدام عملی ممکن به منظور پیشگیری، کاهش و تا حد امکان محو آثار سانحه آلودگی نفتی، نظارت بر آلودگی نفتی و مطلع ساختن سایر طرف های متعاهد از تحولات مربوط به سانحه آلودگی نفتی اقداماتی که بعمل آمده یا برنامه ریزی شده است و تشویق و حمایت از اجرای برنامه دریای خزر برای همکاری منطقه ای برای مقابله با آلودگی نفتی در موارد اضطراری به عمل آورد.
همچنین بر اساس ماده 9 این پروتکل، هر طرف متعاهد می بایست اقدام های لازم را به عمل آورد تا اطمینان حاصل کند که کشتی های حامل پرچم آن طرح اضطراری آلودگی نفتی را به گونه ای که مطابق مقررات مربوط بین المللی مورد نیاز است، همراه داشته باشد. هر طرف متعاهد فرماندهان کشتی های حامل پرچم خود را موظف خواهد کرد که در صورت بروز سانحه آلودگی نفتی از نظام نامه های مندرج در طرح اضطراری تبعیت کرده و به ویژه اطلاعات دقیق درباره کشتی و محموله آن که با اقداماتی که قرار است به موجب ماده 8 این پروتکل اتخاذ شود، مرتبط است را به اطلاع مقام های صالح ملی برسانند و با این مقامات همکاری کنند.
در اجرای اصل یکصد و بیست و سوم (123) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، قانون الحاق به این پروتکل درجلسه علنی روز یکشنبه مورخ 15/5/1391 مجلس شورای اسلامی و تأیید شورای محترم نگهبان به تصویب رسید و در تاریخ 19/6/91 توسط ریاست محترم جمهور جهت اجرا به سازمان حفاظت محیط زیست ابلاغ شد.
این پروتکل 90 روز پس از تصویب توسط کلیه کشورها در مجالسشان لازم الاجرا خواهد شد.
پروتکل "حفاظت از دریای خزر در برابر آلودگی‌های ناشی از منابع و فعالیت‌های مستقر در خشکی"
چهارمین کنفرانس کشورهای عضو کنوانسیون تهران در تاریخ 22-20 آذرماه 1391 (12-10 دسامبر 2012) با شرکت وزرا و معاونین وزرای محیط زیست کشورهای عضو این کنوانسیون در شهر مسکو برگزار شد. در این کنفرانس متن پروتکل "حفاظت از دریای خزر در برابر آلودگی‌های ناشی از منابع و فعالیت‌های مستقر در خشکی" مورد تصویب کلیه کشورهای عضو قرار گرفته و توسط آقای مهندس محمدی زاده،‌ ریاست محترم سازمان و همچنین وزیر محیط زیست ترکمنستان به امضا رسید. سایر کشورها نیز مقرر شد تا حداکثر تا 6 ماه آینده پروتکل را امضا کنند.
این پروتکل به کاهش آلودگی دریای خزر ناشی از منابع مستقر در خشکی می پردازد. ورود چنین آلودگی هایی به دریا عمدتا از طریق رودخانه ها صورت می گیرد. پیش نویس متن این پروتکل در جلسات متعددی که بسیار هم بحث برانگیز بوده اند توسط کارشناسان منطقه مورد بازبینی قرار گرفته و نهایتا در این جلسه متن پروتکل تایید نهایی شد.
این پروتکل در حال حاضر مصوبه هیات دولت را دریافت کرده و مراحل تصویب توسط مجلس شورای اسلامی را طی می‌کند.
پروتکل "حفاظت تنوع زیستی"

این پروتکل به حفاظت از تنوع زیستی دریای خزر با تاکید بر حفاظت گونه ای و همچنین حفاظت از زیستگا هها می پردازد.
این پروتکل در پنجمین کنفرانس کشورهای عضو کنوانسیون تهران که در اردیبهشت ماه 1393 در ترکمنستان برگزار شد مورد تایید نهایی قرار گرفته و به امضای وزرای محیط زیست ایران و ترکمنستان رسید. سایر کشورها نیز در مدت زمان تعیین پروتکل مذکور را امضا خواهند کرد.
پروتکل "ارزیابی اثرات زیست محیطی فرامرزی"

بر اساس این پروتکل کشورهای عضو متعهد می گردند تا پیش از اجرای طرح های بزرگ که احتمال دارد اثرات سوء فرامرزی برای سایر کشورها در منطقه دریای خزر ایجاد کنند، مطالعات ارزیابی اثرات زیست محیطی انجام داده و گزارش آن را به دبیرخانه کنوانسیون و کشورهای عضو درخواست کننده ارائه دهند.
این پروتکل هنوز تحت بررسی کارشناسی توسط کشورهای منطقه قرار دارد.

 

حسین بدری پور
من بیش از یک دهه سابقه کار در سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور را دارم و در حال حاضر هم در مقطع دکترای منابع طبیعی تحصیل می نمایم. هدف از راه اندازی این وبلاگ اطلاع رسانی در خصوص مباحث روز منابع طبیعی و محیط زیست از قبیل همایش ها، پروژه ها و طرح های مرتبط در سطح ملی و بین المللی می باشد.
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :